f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Eigenverbruik

Eigen verbruik fotovoltaïsche energie opslag prosument elektriciteitsverbruik distributienet lastverschuiving warmtepomp Elektrische mobiliteit

Eigenverbruik is elektriciteit die een productie-installatie ter plaatse opwekt en die achter dezelfde netaansluiting wordt verbruikt, zonder via het openbare net te lopen. Het begrip valt het vaakst bij fotovoltaïsche installaties op gebouwen. Een dakinstallatie voorziet eerst de verbruikers in het gebouw: huishoudtoestellen, een warmtepomp, een laadpaal, machines in het bedrijf of een batterijopslag. Alleen het overschot dat op datzelfde moment niemand in het gebouw nodig heeft, voert de installatie in op het openbare net.

Energiehoeveelheid en tijdsprofiel

Eigenverbruik wordt meestal uitgedrukt in kilowattuur. Dat is een energiehoeveelheid en geen momentaan vermogen. Voor het effect op het net volstaat de jaarhoeveelheid echter niet. Het maakt een verschil of een kilowattuur 's middags bij veel zonne-energie, 's avonds bij hoge huishoudelijke belasting of 's nachts uit een opslag wordt verbruikt. Daarvan hangen de netbelasting, de allocatie en de economische waarde af. Bij eigenverbruik hoort daarom altijd de vraag hoe opwekking en elektriciteitsverbruik in het verloop van dag en jaar op elkaar aansluiten.

Eigenverbruiksquote en zelfvoorzieningsgraad

Twee kengetallen worden vaak verward. De eigenverbruiksquote geeft aan welk aandeel van de zelf opgewekte elektriciteit ter plaatse wordt gebruikt. De zelfvoorzieningsgraad geeft aan welk aandeel van het totale verbruik uit eigen opwekking komt. Een voorbeeld: een huishouden verbruikt 4.000 kWh per jaar en heeft een kleine installatie die 2.000 kWh opwekt. Daarvan gebruikt het 1.600 kWh zelf. De eigenverbruiksquote bedraagt dan 80 procent, de zelfvoorzieningsgraad slechts 40 procent. Een grote installatie kan omgekeerd een hoge zelfvoorzieningsgraad bereiken en toch op zonnige dagen veel elektriciteit invoeden; haar eigenverbruiksquote is dan laag. Beide kengetallen bekijken dezelfde energiebalans vanuit twee kanten.

Afbakening ten opzichte van verwante begrippen

Direct verbruik betekent meestal het onmiddellijke gebruik zonder tussenopslag. Elektriciteit die eerst in een batterij wordt opgeslagen en later wordt gebruikt, telt wel mee als eigenverbruik, maar niet als direct verbruik. Eigenversorging (Eigenversorgung) is daarentegen een juridisch begrip. De EEG definieerde het tot eind 2022 in § 3 nr. 19 als volgt: een persoon verbruikt elektriciteit zelf in het directe ruimtelijke verband met de installatie, exploiteert de installatie zelf, en de elektriciteit wordt niet via een net geleid. Deze definitie was vooral van belang voor de evenredige EEG-omlage. Sinds 1 juli 2022 wordt de omlage niet meer geheven. Met de EEG 2023 zijn de definitie en de omlageregels voor eigenversorging per 1 januari 2023 vervallen. Eigenversorging blijft mogelijk zonder dat EEG-omlage verschuldigd is. In andere wetten, bijvoorbeeld in het elektriciteitsbelastingrecht (Stromsteuer) of het energiefinancieringsrecht, kunnen echter eigen begrippen en voorwaarden gelden.

Bij huurdersstroom (Mieterstrom) wordt elektriciteit geleverd aan derden in het gebouw of in de omgeving ervan, bijvoorbeeld aan huurders. Omdat daarbij wordt geleverd en afgerekend, is dit geen eigenverbruik in enge zin. Sinds 16 mei 2024 bestaat daarnaast de gemeenschappelijke gebouwvoorziening (gemeinschaftliche Gebäudeversorgung) volgens § 42b EnWG. Daarbij delen bewoners zonne-energie uit een gebouwstroominstallatie. De elektriciteit mag niet via een net worden geleid en moet in hetzelfde gebouw worden gebruikt, rechtstreeks of via een opslag in het gebouw. De afname wordt per kwartier gemeten en volgens een overeengekomen verdeelsleutel rekenkundig verdeeld. De exploitant hoeft de bewoners niet volledig te bevoorraden; voor de resterende behoefte kiezen zij vrij een leverancier. Dergelijke afbakeningen zijn van belang, omdat heffingen, meetconcepten, leveranciersverplichtingen en de fiscale behandeling ervan kunnen afhangen. Modellen die elektriciteit via het openbare net delen, behandelt het lemma energy sharing.

Techniek en meting

Technisch vloeit eigenverbruik voort uit de vermogensstromen achter het netaansluitpunt. Een voorbeeld: de fotovoltaïsche installatie wekt momenteel 5 kW op, de verbruikers in het gebouw hebben 3 kW nodig. Dan wordt 3 kW ter plaatse gebruikt en 2 kW ingevoed. Heeft het gebouw 7 kW nodig, dan dekt de installatie 5 kW en komt 2 kW uit het net. Een tweerichtingsmeter registreert afname en invoeding afzonderlijk. Het eigenverbruik zelf meet hij niet. Dat volgt pas rekenkundig uit de opwekking min de invoeding, waarvoor een productiemeter of de gegevens van de omvormer nodig zijn. Bij installaties met opslag, meerdere verbruikers of gemeenschappelijk gebruik is een meetconcept nodig dat alle hoeveelheden ondubbelzinnig toewijst.

Economische prikkel

Eigenverbruik loont, omdat een zelf gebruikt kilowattuur dure netafname vervangt, terwijl een ingevoed kilowattuur weinig oplevert. Huishoudelijke elektriciteit uit het net bevat naast de inkoopkosten ook nettarieven, belastingen, heffingen, omlagen, verkoopkosten en meetkosten. Voor ingevoede zonne-energie bestaat meestal slechts een aanzienlijk lagere invoedingsvergoeding of een marktwaarde. Zelf verbruikte elektriciteit bespaart dus een dure afname-kWh in plaats van een laag vergoede invoeding-kWh op te leveren.

Met de zogeheten Solarspitzengesetz (zonnepiekenwet) is deze prikkel voor nieuwe installaties in Duitsland versterkt. Voor installaties onder 100 kW die sinds 25 februari 2025 in bedrijf zijn genomen en zijn toegewezen aan de invoedingsvergoeding of de huurdersstroomtoeslag, geldt een overgangsregeling. Zolang geen intelligent meetsysteem met sturingsvoorziening is ingebouwd en door de netbeheerder met succes is getest, mogen zij op het koppelpunt maximaal 60 procent van hun geïnstalleerde vermogen invoeden. De grens geldt alleen voor de invoeding. Elektriciteit die in het gebouw wordt verbruikt of in een opslag wordt geladen, wordt niet beperkt. Bovendien krijgen nieuwe installaties geen vergoeding zolang de beursprijs voor elektriciteit negatief is. Deze perioden worden naar de huidige stand gedeeltelijk aan het einde van de steunperiode ingehaald. Bestaande installaties zijn door beide regels in beginsel niet getroffen.

Opslag en lastverschuiving

Batterijopslag verhoogt het eigenverbruik, omdat zij overschotten van het middaguur opneemt en later weer afgeeft. Een hoger eigenverbruiksaandeel betekent echter nog niet dat de opslag ook goed wordt gebruikt voor het totale systeem of het net. Is zij uitsluitend afgestemd op een zo hoog mogelijke private quote, dan is zij vaak al in de voormiddag vol en kan zij de eigenlijke middagpiek niet meer opnemen. Een netdienstige werking houdt daarentegen rekening met laadvermogen, weersvoorspelling, verwacht verbruik en mogelijke netcongestie. Bij de 60-procentgrens kan een dergelijke op prognoses gebaseerde sturing bovendien voorkomen dat elektriciteit wordt afgeregeld.

Ook lastverschuiving verhoogt het eigenverbruik. Een warmtepomp kan warm water bij voorkeur bereiden bij veel zon, een elektrische auto kan overdag laden, een koeling in een bedrijf kan binnen technische grenzen naar voren worden gehaald. Zinvol is dat alleen als comfort, procesvereisten, batterijtoestand, aansluitvermogen en tariefregels erbij passen. Vaak coördineert een energiemanagementsysteem deze processen. Eigenverbruik wordt zo een kwestie van flexibiliteit. Bedoeld is geen verzaking, maar de gestuurde tijdelijke aanpassing van verbruik of opslag binnen reële grenzen.

Effect op het distributienet

Eigenverbruik kan het distributienet ontlasten wanneer lokale elektriciteit daadwerkelijk lokale belasting dekt en daardoor minder vermogen via leidingen en transformatoren stroomt. Dit effect hangt echter af van het tijdstip. In woonwijken met veel fotovoltaïsche installaties ontstaan problemen meestal niet doordat er gemiddeld over het jaar te weinig zelf wordt verbruikt. Ze ontstaan doordat op zonnige dagen met weinig verbruik veel installaties tegelijk invoeden. Hoog eigenverbruik 's avonds helpt tegen deze middagpieken alleen als opslag of stuurbare verbruikers het overschot eerder opnemen. Voor de netplanning telt het vermogen op bepaalde tijdstippen, niet de jaarlijkse hoeveelheid eigenverbruik.

Netafhankelijkheid en kostenverdeling

Een veelvoorkomend misverstand is dat eigenverbruik onafhankelijkheid van het net betekent. Bijna alle installaties met eigenverbruik blijven op het net aangewezen. Ze nemen elektriciteit af bij duisternis, in de winter, bij hoge vermogensbehoefte of wanneer eigen componenten uitvallen, en ze voeden overschotten in. De netaansluiting levert vermogen, balancering, spanningshandhaving en bevoorradingszekerheid, ook wanneer de afgenomen hoeveelheid elektriciteit daalt. Daaruit volgt een verdelingsvraagstuk: worden netkosten overwegend gefinancierd via afgenomen kilowattuur, dan dragen huishoudens met hoog eigenverbruik minder bij, hoewel zij nog steeds netcapaciteit nodig hebben.

Met de verwijzing dat eigenverbruikers het net ontlasten, is deze vraag niet beantwoord. Soms doen zij dat, soms niet. Een passende tariefstructuur maakt onderscheid tussen energiehoeveelheid, aansluitvermogen, tijdelijke netbelasting en systeemdiensten. Capaciteitstarieven, tijdsafhankelijke nettarieven of dynamische elektriciteitstarieven geven nauwkeurigere prikkels dan louter energieprijzen per kWh. Een tarief dat elke vermeden kilowattuur gelijk waardeert, beloont ook eigenverbruik in uren waarin het net helemaal niet belast is. Een in de tijd gespreid tarief kan verbruik sturen naar uren met veel hernieuwbare elektriciteit of vrije netcapaciteit.

Van verbruiker tot prosument

Door eigenverbruik worden zuivere afnemers exploitanten van kleine productie-installaties, deels ook exploitanten van opslag en aanbieders van flexibiliteit. Daarvoor is het begrip prosument ingeburgerd. Het zegt echter slechts grof dat opwekking en verbruik samenvallen. Voor het elektriciteitssysteem is belangrijker: is de installatie stuurbaar, bijvoorbeeld via een stuurbox? Welke meting is aanwezig? Reageert ze op prijssignalen? Kan ze netdienstig worden geëxploiteerd, en wie is verantwoordelijk voor afrekening en allocatie? Een miljoen kleine installaties vormen niet automatisch een gecoördineerde centrale. Daarvoor zijn regels, gegevens, interfaces en duidelijke verantwoordelijkheden nodig.

Situering

Eigenverbruik mobiliseert investeringen en brengt hernieuwbare opwekking zichtbaar in gebouwen en bedrijven. Netuitbreiding, marktontwerp, bevoorradingszekerheid en seizoensgebonden balancering vervangt het echter niet. Zonne-eigenverbruik hangt sterk af van het jaargetijde en het uur van de dag. Warmtepompen hebben daarentegen in de winter de meeste elektriciteit nodig, wanneer de zon weinig levert. Elektrische auto's verhogen het eigenverbruik alleen als ze op het juiste moment aan het laadpunt staan. Industrie en bedrijven hebben andere belastingsprofielen dan huishoudens. Hoe goed een eigenverbruiksconcept is, hangt daarom af van het samenspel van opwekking, verbruik, opslag, sturing en tarief. Of een installatie systeemdienstig, kostenconform of bevoorradingszeker werkt, toont het begrip alleen niet aan. Dat bepalen de tijdelijke overeenstemming van opwekking en belasting, de regels voor nettarieven en invoeding en de vraag of de private optimalisatie aansluit bij de eisen van het net.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:42

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.