Directe verbruik · Woordenlijst

Directe verbruik verwijst naar stroom die in de directe ruimtelijke nabijheid van de opwekking wordt verbruikt, zonder eerst via een openbaar net te worden geleid. Meestal gebeurt dat in hetzelfde gebouw, op hetzelfde perceel of achter hetzelfde aansluitpunt op het net. Het gaat er dus niet om dat stroom louter rekenkundig aan een installatie ergens in het land wordt toegewezen. Opwekking en verbruik moeten technisch, meettechnisch en contractueel nauw met elkaar verbonden zijn. Typische voorbeelden: een zonnepaneleninstallatie op een eengezinswoning, waarvan de stroom tegelijkertijd in het huishouden wordt gebruikt; een pv-installatie op een meergezinswoning die afzonderlijke woningen van stroom voorziet; een bedrijf dat stroom van het eigen dak rechtstreeks in de productie inzet.

Belangrijk: directe verbruik is in Duitsland geen wettelijk begrip. Het wordt gebruikt in de praktijk, in statistieken en in vakjargon. Het recht sluit aan bij verwante kenmerken. De EEG 2023 gebruikt bijvoorbeeld de formule van verbruik in de directe ruimtelijke nabijheid van de installatie zonder doorvoer via een net. Die dient onder meer om dergelijke leveringen af te bakenen van de directe vermarkting. Wie de term gebruikt, moet daarom altijd aangeven welke systeemgrens wordt bedoeld.

Energiehoeveelheid, vermogen en gelijktijdigheid

Directe verbruik wordt, net als elk stroomverbruik, gemeten in kilowattuur (kWh), dus als energiehoeveelheid en niet als momentaan vermogen in kilowatt (kW). Dit onderscheid is hier doorslaggevend. Een pv-installatie kan over het jaar veel stroom opwekken. Hoeveel daarvan direct wordt gebruikt, hangt echter af van de vraag of opwekking en verbruik in de tijd samenvallen. Een installatie met 30 kilowatt piekvermogen kan op een zonnige middag veel stroom leveren, maar 's nachts levert ze niets. Directe verbruik ontstaat dus alleen in de tijdsintervallen waarin lokale opwekking en lokaal verbruik gelijktijdig optreden, of wanneer een opslagsysteem de opwekking in de tijd verschuift.

Een aanschouwelijk beeld: elk kwartier wordt gevraagd hoeveel de installatie opwekt en hoeveel het gebouw nodig heeft. De kleinste van beide waarden is het directe verbruik van dat kwartier. Een overschot gaat naar het net, een tekort komt uit het net. Volgens precies die logica is de gemeenschappelijke gebouwvoorziening geregeld. Daar is de verdeelbare hoeveelheid zonnestroom per interval van 15 minuten beperkt tot de opwekking of het totale verbruik van de deelnemers, afhankelijk van welke waarde kleiner is.

Afbakening ten opzichte van eigen verbruik, teruglevering en zelfvoorziening

Directe verbruik ligt dicht bij eigen verbruik, maar is niet hetzelfde. Eigen verbruik betekent doorgaans dat de exploitant van een installatie de zelf opgewekte stroom ook zelf gebruikt. Bij een eengezinswoning met pv-installatie is dat het normale geval. Directe verbruik kan daarnaast gevallen omvatten waarin stroom ter plaatse naar andere eindverbruikers gaat, bijvoorbeeld naar huurders of bedrijfsunits. De stroom wordt dan weliswaar direct ter plaatse verbruikt, maar niet door de exploitant zelf. De EEG kende tot eind 2022 een eigen definitie van eigenverbruik (Eigenversorgung). Die veronderstelde dat installatie-exploitant en verbruiker dezelfde persoon zijn, en verviel met de afschaffing van de regels over de EEG-heffing op eigenverbruik in de EEG 2023.

Van teruglevering verschilt directe verbruik doordat de stroom niet aan het openbare net wordt afgegeven. Overtollige pv-stroom die in het gebouw niet nodig is, vloeit naar het net en geldt als teruggeleverd. Is het verbruik hoger dan de gelijktijdige opwekking, dan wordt stroom van het net afgenomen. Veel installaties wisselen meermaals per dag tussen direct verbruik, teruglevering en netafname. Jaarwaarden alleen volstaan daarom niet om de rol van het directe verbruik te beschrijven.

Twee kengetallen worden vaak met elkaar verward. De directe-verbruiks- of eigenverbruiksquote geeft aan welk aandeel van de opgewekte stroom ter plaatse wordt gebruikt. De zelfvoorzieningsgraad geeft aan welk aandeel van het verbruik door lokale opwekking wordt gedekt. Een voorbeeld: een huishouden verbruikt 4.000 kWh per jaar, de pv-installatie wekt 5.000 kWh op, waarvan 1.500 kWh direct wordt gebruikt. Dan bedraagt de eigenverbruiksquote 30 procent en de zelfvoorzieningsgraad 37,5 procent. Een kleine installatie kan een hoge quote maar weinig zelfvoorziening hebben. Bij een grote installatie is het vaak omgekeerd.

Meting en fysische grenzen

Directe verbruik is geen puur fysisch begrip. In een wisselstroomnet laat zich niet nagaan welke stroom bij welk toestel aankomt. Of stroom als direct verbruikt geldt, volgt uit netaansluiting, meetconcept, balancering en juridische kwalificatie. Achter één enkele netaansluiting volgt het directe verbruik uit het verschil tussen opwekmeter en terugleveringsmeter. Zijn er meerdere verbruikers, dan zijn submeters of slimme meetsystemen nodig, zodat opwekking, direct verbruik, teruglevering en restafname correct kunnen worden toegewezen en afgerekend. Voor de gemeenschappelijke gebouwvoorziening eist de wet uitdrukkelijk dat de afgenomen hoeveelheden van de deelnemers per kwartier worden gemeten.

Juridische kwalificatie in Duitsland (stand november 2026)

De toewijzing heeft economische gevolgen. Stroom die zonder doorvoer via een net voor algemene elektriciteitsvoorziening wordt verbruikt, geeft geen aanleiding tot nettarieven. Ook de meeste heffingen en toeslagen die aan afname uit het net zijn gekoppeld, zijn daarvoor niet verschuldigd. De EEG-heffing bestaat sinds 2023 ook niet meer, ook niet voor eigenverbruik. Fiscale kwesties zoals elektriciteitsbelasting en omzetbelasting volgen eigen regels. Ze hangen onder meer af van de omvang van de installatie, de leveringsrelatie en de exploitant en moeten per geval worden getoetst.

Afhankelijk van de leveringsrelatie wordt hetzelfde fysieke proces juridisch verschillend behandeld:

Eigenverbruik (Eigenversorgung): exploitant en verbruiker zijn identiek, bijvoorbeeld een eigen woning of een bedrijf met eigen installatie. Dat is het eenvoudigste geval.
Huurdersstroom (Mieterstrom): de exploitant levert stroom aan derden in het gebouw of de wijk en verzorgt doorgaans de volledige voorziening inclusief reststroom. Volgens de EEG gesubsidieerde huurdersstroom vereist onder meer dat de stroom zonder netdoorvoer in ruimtelijke nabijheid wordt verbruikt.
Gemeenschappelijke gebouwvoorziening volgens § 42b EnWG (sinds 16 mei 2024): zonnestroom uit een gebouwstroominstallatie wordt volgens een verdeelsleutel verdeeld over de deelnemers in hetzelfde gebouw. De exploitant hoeft geen volledige voorziening te verzorgen. De deelnemers kiezen hun reststroomleverancier vrij.

Een belangrijke grens volgt uit de rechtspraak over de klantinstallatie (Kundenanlage). Het Europese Hof van Justitie oordeelde op 28 november 2024 (C-293/23) dat de Duitse uitzondering niet verenigbaar is met de EU-richtlijn interne elektriciteitsmarkt. Het Bundesgerichtshof volgde dit met beschikking van 13 mei 2025 (EnVR 83/20): alleen een energie-installatie die geen distributienet in de zin van de richtlijn is, kan een klantinstallatie zijn. Wordt stroom via private leidingen aan derden verkocht, dan kan het leidingsysteem daarom als gereguleerd distributienet gelden. Bij eigenverbruik achter één enkele meter blijft dit onproblematisch. Voor wijk- en terreinnetten met leveringen aan derden is de rechtssituatie daarentegen duidelijk strenger geworden.

De wetgever heeft met een overgangsregeling gereageerd: klantinstallaties die uiterlijk op 23 december 2025 op een energievoorzieningsnet waren aangesloten, vallen pas vanaf 1 januari 2029 onder de overeenkomstige voorschriften van de netregulering. Voor later aangesloten installaties geldt deze regeling niet. Een duurzame, met het EU-recht conforme nieuwe regeling was op het moment van bewerking volgens de geraadpleegde bronnen nog niet beschikbaar. Voor nieuwe projecten met stroomlevering aan derden verdient een toetsing per geval daarom aanbeveling.

Waarom directe verbruik belangrijk is in het elektriciteitssysteem

Directe verbruik verandert hoeveel stroom via het openbare net wordt afgenomen of teruggeleverd. Voor huishoudens, bedrijven en de woningsector is dat vaak economisch aantrekkelijk. Bij fotovoltaïsche installaties ontstaan de kosten vooral door investering en financiering. Elke ter plaatse gebruikte kilowattuur vervangt netstroom inclusief nettarieven, heffingen en belastingen. Een teruggeleverde kilowattuur levert daarentegen alleen de terugleververgoeding of een marktwaarde op. Voor veel nieuwe kleine installaties ligt die waarde duidelijk onder de huishoudelijke stroomprijs. Uit dit verschil ontstaat de prikkel om zoveel mogelijk zonnestroom ter plaatse te gebruiken.

Voor de netexploitatie is het effect genuanceerder. Directe verbruik kan netten ontlasten wanneer lokale opwekking en belasting in de tijd op elkaar aansluiten. Een bedrijf met hoog dagverbruik kan pv-stroom direct opnemen en zo terugleveringspieken beperken. In woongebouwen met lage dagbelasting vloeit rond het middaguur daarentegen vaak nog veel stroom naar het net, en 's avonds komt stroom uit het net. Beslissend is daarom niet de jaarbalans, maar het belastingprofiel: wanneer wordt stroom opgewekt, wanneer verbruikt, en welk maximaal vermogen treedt op bij het netaansluitpunt?

Batterijopslag kan het directe verbruik verhogen door middagstroom naar de avond te verschuiven. Ze wekt zelf echter geen stroom op en neemt niet elke netbelasting weg. Een opslagsysteem kan terugleveringspieken verlagen en de netafname in bepaalde uren verminderen. Tegelijk kosten laden en ontladen energie, is de investering aanzienlijk en worden sturing en meting veeleisender. Of een opslagsysteem economisch of netdienend werkt, hangt af van tarief, installatiegrootte, verbruiksprofiel, netsituatie en regeling. Een opslagsysteem dat 's ochtends al vol is, kan de middagpiek bijvoorbeeld niet meer opvangen.

Typische misverstanden

Directe verbruik betekent geen onafhankelijkheid van het net. De meeste installaties blijven aangesloten: het net levert wanneer de eigen opwekking niet volstaat en neemt overschotten op. Netaansluiting, netcapaciteit en leveringszekerheid blijven nodig.
Niet elke ter plaatse verbruikte kilowattuur ontlast het net. Een warmtepomp verhoogt weliswaar het directe verbruik, maar veroorzaakt in koude, donkere uren extra belasting. Elektrische auto's kunnen zonnestroom opnemen wanneer ze overdag laden. Ze kunnen echter ook nieuwe avondpieken veroorzaken.
Wat voor een individu loont, is niet automatisch goed voor het totale systeem. Wanneer de vaste kosten van het net overwegend via afgenomen kilowatturen worden gefinancierd, verschuift hoog direct verbruik een deel van de netkosten naar andere verbruikers. Dat pleit niet tegen directe verbruik. Het pleit voor tariefstructuren die vermogen, beschikbaarheid en energieafname zuiverder scheiden.
Lokale stroom is niet altijd direct verbruik. Zodra stroom door het openbare net vloeit, is de toewijzing slechts nog boekhoudkundig en contractueel, bijvoorbeeld bij regionale stroomtarieven of bij energy sharing volgens § 42c EnWG. Dat is geen direct verbruik in de enge zin.

Prosumenten, flexibiliteit en sturing

Directe verbruik is een kernbegrip voor prosumenten, dus actoren die stroom zowel opwekken als verbruiken. Huishoudens, bedrijven en gebouwbeheerders combineren opwekking, opslag en stuurbare toestellen. De planning verschuift daarmee van de jaarhoeveelheid naar beslissingen in het verloop van de dag: wanneer draait de warmtepomp, wanneer laadt de elektrische auto, wanneer wordt de opslag geladen, wanneer wordt teruggeleverd? Opdat dit niet enkel de private optimalisatie dient, zijn passende signalen nodig, zoals dynamische tarieven, slimme meetsystemen, tijdsafhankelijke nettarieven en regels voor stuurbare verbruiksinrichtingen. Zonder zulke signalen wordt vaak alleen het eigen aandeel gemaximaliseerd, ook als een andere werkwijze voor net en markt zinvoller zou zijn.

Directe verbruik is dus meer dan gewoon zelf gebruikte zonnestroom. Het begrip verbindt energiehoeveelheid, tijdstip, meting, netaansluiting, leveringsrelatie en kostenverdeling. Nauwkeurig gebruikt toont het wanneer lokale opwekking daadwerkelijk lokaal verbruik dekt, welk netgebruik daardoor wegvalt en welke taken het openbare elektriciteitssysteem blijvend moet vervullen.

Bronnen

§ 42b EnWG – Gemeinschaftliche Gebäudeversorgung — dejure.org (Gesetzestext Energiewirtschaftsgesetz); in Kraft seit 16.05.2024 (BGBl. I Nr. 151). § 42b Abs. 1, 3 und 5 EnWG
Müssen Eigenversorger die EEG-Umlage zahlen? — Clearingstelle EEG|KWKG; Textfassung 20.12.2022, zuletzt geprüft 30.08.2026. Häufige Rechtsfrage Nr. 67
Erneuerbare-Energien-Gesetz (EEG 2023), Lesefassung — Clearingstelle EEG|KWKG; unbekannt (Lesefassung, Stand Anfang 2023). § 3 Nr. 16 EEG (Direktvermarktung); Mieterstromvoraussetzungen § 21 Abs. 3 EEG
Entscheidungsgründe des BGH veröffentlicht: Der fast verschwundene Anwendungsbereich der Kundenanlage — GÖRG Partnerschaft von Rechtsanwälten; 14.07.2025. Legal Update zu BGH, Beschluss vom 13.05.2025, EnVR 83/20, und EuGH C-293/23
Mieterstrom 2026: Diese Regeln gelten jetzt für Mieter und Vermieter — ingenieur.de (VDI Verlag); unbekannt (2026). Abschnitt zur Kundenanlage

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:16