f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Herkomstgarantie (Garantie van oorsprong, HKN)

Herkomstgarantie HKN Groene stroom elektriciteitsetikettering hernieuwbare energie elektriciteitsmarkt Balancering en verrekening

Een herkomstbewijs, afgekort HKN (Herkunftsnachweis), is een elektronisch document. Het dient uitsluitend om tegenover een eindafnemer aan te tonen dat een bepaald aandeel of een bepaalde hoeveelheid energie uit hernieuwbare bronnen is opgewekt. In het EU-recht heet het instrument Guarantee of Origin, zie Guarantees of Origin. De standaardgrootte is één megawattuur, en voor elke opgewekte energie-eenheid mag hoogstens één bewijs worden afgegeven. Naast elektriciteit kan de Europese richtlijn hernieuwbare energie ook gas omvatten, waaronder hernieuwbare waterstof, evenals warmte en koude. Dit trefwoord behandelt vooral HKN voor elektriciteit en de rechtssituatie in Duitsland.

Een HKN bevat verplichte gegevens. Daartoe behoren de energiebron, begin en einde van de productieperiode, naam, locatie, type en vermogen van de installatie, de datum van ingebruikname, of en in welke mate de installatie is gesteund, het land van afgifte en een uniek identificatienummer. In Duitsland wordt een HKN telkens afgegeven voor een opgewekte en aan eindverbruikers geleverde hoeveelheid elektriciteit van één megawattuur. Het Umweltbundesamt (UBA) vergelijkt het bewijs met een geboorteakte: het bevestigt hoe en waar de elektriciteit is opgewekt. Een beoordeling van de ecologische kwaliteit bevat het niet.

Boekhoudkundige toewijzing in plaats van fysiek stroomspoor

In het elektriciteitsnet valt niet te volgen waar de stroom vandaan komt. Stroom uit wind, zon, water, kernenergie of kolen stroomt samen, en alle invoeding en afname werken samen op spanning, frequentie en belastingsstromen. Een huishouden met een groenestroomtarief neemt fysiek dezelfde stroom af als de buurman zonder dat tarief. De HKN verandert daar niets aan. Hij grijpt niet in op het netbeheer of op de inzet van centrales. Hij wijst de hernieuwbare eigenschap van een opgewekt megawattuur boekhoudkundig toe aan een bepaald verbruik. Volgens het UBA is dan gegarandeerd dat de verbruikte hoeveelheid hernieuwbaar is opgewekt, maar niet dat precies deze stroom uit het eigen stopcontact komt.

Een beeld uit het dagelijks leven: de stroom is als water in een groot gemeenschappelijk meer, de HKN als een inschrijving in het kadaster. Wie invoedt, brengt water in het meer. Wie HKN intrekt, laat in het register bevestigen dat een overeenkomstige hoeveelheid hernieuwbaar is ingevoed en niet aan een andere klant is toegerekend.

Levenscyclus: afgifte, overdracht, intrekking

Een HKN wordt na de productie afgegeven in het register van het land waar de installatie staat. Daarna kan hij worden overgedragen, ook over de grenzen heen, en uiteindelijk wordt hij ingetrokken. Hoe dat verloopt, beschrijft het trefwoord HKN-intrekking. De intrekking is de beslissende stap. Een ingetrokken bewijs kan niet opnieuw worden gebruikt, zodat hetzelfde megawattuur niet meermaals als groene stroom kan worden verkocht. Volgens het EU-recht kan een HKN gedurende twaalf maanden vanaf de productie worden overgedragen. Niet-ingetrokken bewijzen verliezen uiterlijk 18 maanden na de productie hun geldigheid. Voor de stroometikettering moeten energiebedrijven ze uiterlijk zes maanden na het verstrijken van de geldigheid intrekken.

In Duitsland beheert het Umweltbundesamt het register voor herkomstbewijzen. Het geeft de bewijzen af, draagt ze over, importeert, exporteert en trekt ze in. Afgifte, overdracht en intrekking verlopen elektronisch volgens de norm DIN EN 16325. Buitenlandse bewijzen erkent het UBA op aanvraag. Een Duits tarief kan daarom boekhoudkundig bijvoorbeeld gedekt zijn met Noorse waterkracht. Volgens § 79 EEG zijn HKN uitdrukkelijk geen financiële instrumenten in de zin van het kredietwezen- en het effectenhandelsrecht. Belangrijk voor de praktijk: in het Duitse register mogen alleen elektriciteitsleveranciers die eindverbruikers beleveren HKN intrekken, en wel voor hun stroometikettering. Bedrijven of gemeenten kunnen daar niet zelf goedkoop aangekochte bewijzen intrekken om hun klimaatbalans rekenkundig te verbeteren.

Steun en verbod op dubbele vermarkting in Duitsland

De EU-richtlijn staat de lidstaten toe om aan gesteunde producenten geen HKN af te geven. Duitsland heeft van die mogelijkheid gebruikgemaakt. Het UBA geeft alleen bewijzen af voor elektriciteit waarvoor geen betaling krachtens § 19 of § 50 EEG wordt ontvangen, dus bijvoorbeeld geen marktpremie of invoedingsvergoeding. Aanvullend geldt het verbod op dubbele vermarkting volgens § 80 EEG. Wie een EEG-betaling ontvangt, mag voor die elektriciteit geen herkomstbewijzen doorgeven. Omgekeerd vervalt het recht op betaling wanneer bewijzen worden doorgegeven. Een uitzondering vormen regionale bewijzen volgens § 79a EEG. Zij kunnen worden afgegeven voor gesteunde, rechtstreeks vermarkte elektriciteit en bewijzen alleen de regionale herkomst.

Deze regel moet voorkomen dat elektriciteit dubbel wordt verkocht waarvan de steun door de gemeenschap wordt betaald. Vroeger verliep die financiering via de EEG-heffing, inmiddels via de federale begroting. De hernieuwbare eigenschap van dergelijke hoeveelheden mag niet nog eens als exclusief groenestroomproduct worden verkocht. Wie in Duitsland ongesteunde hernieuwbare elektriciteit wil vermelden, moet daarvoor HKN in het UBA-register intrekken. In de stroometikettering verschijnt dit aandeel als hernieuwbare energie met herkomstbewijs, niet gesteund volgens de EEG.

Afbakening ten opzichte van leveringscontract, groenestroomtarief en emissiehandel

Een HKN is geen contract voor stroomlevering. De elektriciteitsleverancier kan de stroom op de groothandelsmarkt kopen en de bewijzen daarvan los verwerven. Men spreekt dan van ontkoppelde bewijzen. Hij kan beide echter ook samen van één installatie betrekken, bijvoorbeeld via een Power Purchase Agreement. De Duitse uitvoeringsverordening voorziet voor dit geval uitdrukkelijk in een gekoppelde levering. Ook een groenestroomtarief kan meer omvatten dan HKN, zoals toezeggingen over de bouw van nieuwe installaties, regionale opwekking of gelijktijdige dekking. Een ecologische beoordeling die verder gaat dan het bewijs leveren volgens het UBA alleen groenestroomlabels.

Een HKN is ook geen CO₂-certificaat en heeft niets te maken met de emissiehandel. Hij geeft geen recht op de uitstoot van broeikasgassen en compenseert geen emissies. In de bedrijfsboekhouding volgens Scope 1, Scope 2 en Scope 3 kan hij bij de marktgebaseerde methode toch een rol spelen. Daarvoor gelden eigen regels die verder gaan dan de etiketteringsplicht.

Additionaliteit en prijssignalen

Vaak wordt aangenomen dat een HKN automatisch extra klimaatnut oplevert. Dat klopt niet. Het bewijs toont aan hoe elektriciteit is opgewekt. Het toont niet aan dat daarvoor is geïnvesteerd. Komen de bewijzen uit oude, afgeschreven waterkrachtcentrales, dan zijn ze vaak goedkoop. Dan geven ze investeerders nauwelijks een prikkel om nieuwe installaties te bouwen. Meer effect is mogelijk wanneer bewijzen afkomstig zijn van nieuwe, ongesteunde installaties of deel uitmaken van langetermijncontracten die zulke installaties financieren. Een lage prijs betekent dus niet dat hernieuwbare elektriciteit waardeloos is. Hij toont vooral aan dat er veel bewijzen zijn en weinig vraag naar bepaalde kwaliteitskenmerken. Kosten voor netuitbreiding, opslag of gegarandeerd vermogen weerspiegelt de HKN-prijs sowieso niet. Voor waterstof gelden in het EU-recht eigen, strengere criteria, zie additionaliteitscriterium voor groene waterstof.

Temporele en ruimtelijke grenzen

Een HKN geldt voor een bepaalde productieperiode. De stroometikettering bundelt de bewijzen echter voor een heel jaar. Een jaarmix uit waterkracht zegt daarom weinig over de vraag of het verbruik op een windstille winteravond daadwerkelijk hernieuwbaar werd gedekt. Voor de netexploitatie, de residuele belasting en de behoefte aan flexibiliteit komt het er daarentegen op aan wanneer en waar stroom wordt ingevoed en verbruikt. De in 2023 gewijzigde EU-richtlijn betrekt de tijdsaanduidingen bij HKN voor elektriciteit op het verrekeningsinterval van de balansverantwoordelijke groep (Bilanzkreisabrechnungszeitintervall), dus op veel kortere tijdsperioden. Vrijwillige inkoopmodellen eisen deels nu al maandelijkse, dagelijkse of uurlijkse overeenstemming tussen productie en verbruik. Dergelijke bewijzen zeggen meer en passen beter bij opslagbedrijf en reële productieprofielen.

Kort samengevat

  • Een HKN staat in de regel voor 1 MWh hernieuwbaar opgewekte energie en wordt bij gebruik ingetrokken. Daardoor wordt dezelfde hoeveelheid niet dubbel geteld.

  • In Duitsland bestaan HKN alleen voor elektriciteit zonder EEG-betaling. Intrekken mogen ze in het UBA-register alleen elektriciteitsleveranciers, en wel voor de stroometikettering.

  • Een HKN bewijst de herkomst van een hoeveelheid elektriciteit. Hij bewijst noch fysieke levering, noch gelijktijdige bevoorrading, noch extra bouw van installaties.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.