f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Greenwashing

Greenwashing Klimaatbalans duurzaamheid communicatie Groene stroom regulering

Greenwashing verwijst naar het misleidend voorstellen van producten, bedrijven, diensten of beleidsmaatregelen als milieuvriendelijker, klimaatvriendelijker of duurzamer dan controleerbaar is. In het elektriciteitssysteem heeft de term vooral betrekking op uitspraken over groene stroom, klimaatneutraliteit, emissiereductie, compensatiecertificaten, bedrijfsbalansen en investeringen in hernieuwbare energie. Greenwashing veronderstelt geen regelrechte leugen. Het kan al ontstaan wanneer een uitspraak deels klopt, maar belangrijke systeemgrenzen, tijdstippen, hoeveelheden of effecten weglaat.

Doorslaggevend is de kloof tussen de indruk die een uitspraak wekt en de feiten die men kan aantonen. Die kloof laat zich niet altijd in cijfers uitdrukken, bijvoorbeeld bij beelden, kleuren of vage begrippen. Wie een stroomtarief "100 procent groen" noemt, kan zeer uiteenlopende dingen bedoelen: stroom rechtstreeks uit bepaalde hernieuwbare installaties, een boekhoudkundige toewijzing via herkomstgaranties, de financiering van nieuwe installaties, aankoop op de stroombeurs plus achteraf geboekte certificaten, of een mengvorm daarvan. Voor klanten klinkt dat vergelijkbaar. Voor het effect op het elektriciteitssysteem maakt het een groot verschil.

Herkomstgaranties: boekhoudkundige toewijzing in plaats van fysieke levering

Bij stroom spelen herkomstgaranties een centrale rol. Ze bewijzen dat een bepaalde hoeveelheid stroom uit hernieuwbare bronnen is opgewekt en worden bij levering aan eindklanten geannuleerd. Ze bewijzen echter niet dat precies deze stroom bij de klant is aangekomen. Stroom vloeit in het net volgens natuurkundige wetten, niet volgens contractetiketten. Het bewijs wijst de ecologische eigenschap slechts boekhoudkundig toe. Dat is vakinhoudelijk correct en juridisch voorzien. Misleidend wordt het wanneer de reclame daaruit de indruk wekt dat de klant rechtstreeks wordt bevoorraad vanuit een bepaalde wind-, zonne- of waterkrachtcentrale. Even misleidend is het wanneer ze de bouw van nieuwe installaties suggereert, terwijl alleen bewijzen uit allang bestaande installaties worden gekocht. De vraag of een aanbod bijkomende hernieuwbare productie op gang brengt, wordt besproken onder de term additionaliteit.

Balansgrenzen en klimaatbalansen

Greenwashing hangt nauw samen met de klimaatbalans. Hoe veelzeggend een balans is, hangt af van welke emissiebronnen ze omvat: directe emissies op de eigen locatie, emissies uit aangekochte energie en emissies langs de toeleveringsketen leveren sterk uiteenlopende resultaten op. Bij aangekochte stroom maakt al de methode een groot verschil. Een marktgebaseerde balans volgens Scope 2 Market-Based rekent met contractuele instrumenten zoals herkomstgaranties. Een locatiegebaseerde balans rekent met de gemiddelde mix in het netgebied. Wie alleen het gunstigere cijfer vermeldt of Scope 3-emissies uit grondstoffen en halffabricaten, transport en gebruik stilzwijgend weglaat, lijkt klimaatvriendelijker dan hij is. Het probleem is dan vaak geen onjuist cijfer, maar een te enge balansgrens die niemand bekendmaakt.

Tijdsgebonden dekking

In het elektriciteitssysteem telt vooral wanneer stroom wordt opgewekt en wanneer hij wordt verbruikt. Een bedrijf kan over een jaar boekhoudkundig evenveel hernieuwbare stroom aankopen als het verbruikt. Daaruit volgt echter niet dat zijn verbruik in elk uur door hernieuwbare productie is gedekt. Wind- en zonnestroom fluctueren. Vindt het verbruik vaak plaats in uren met veel fossiele productie, dan ziet het uurlijkse effect er anders uit dan de jaarbalans doet vermoeden. Voor de vraag welke centrales door extra of verschoven verbruik daadwerkelijk meer of minder draaien, is de marginale emissiefactor veelzeggender dan een jaargemiddelde. Jaarbalansen zijn dus niet waardeloos. Ze beantwoorden alleen een andere vraag dan een uurlijkse dekking, en een reclame-uitspraak moet duidelijk maken welke vraag bedoeld is.

Klimaatneutraliteit en compensatie

Uitspraken over klimaatneutraliteit zijn bijzonder kwetsbaar. Vaak werden producten klimaatneutraal genoemd wanneer hun berekende emissies waren gecompenseerd met compensatiecertificaten uit projecten buiten de eigen waardeketen. Zulke certificaten kunnen klimaatbescherming financieren als ze bijkomende, duurzame en gecontroleerde reducties opleveren. Hun kwaliteit loopt echter sterk uiteen. Het Duitse Bundesgerichtshof (Federaal Hof van Justitie) besliste op 27 juni 2024 (I ZR 98/23) dat reclame met een meerduidend milieubegrip zoals "klimaatneutraal" in de regel alleen is toegestaan als de concrete betekenis in de reclame zelf wordt uitgelegd. Een verwijzing naar een externe website volstond niet. Het hof motiveerde dit ook met het feit dat reductie en compensatie niet gelijkwaardig zijn en dat reductie voor de klimaatbescherming voorrang heeft.

Rechtskader in de EU en Duitsland (stand november 2026)

Richtlijn (EU) 2024/825 over het in staat stellen van consumenten om een beter geïnformeerde keuze te maken voor de ecologische transitie (kortweg EmpCo) heeft de EU-richtlijn oneerlijke handelspraktijken aangescherpt. In Duitsland is ze omgezet via een wijziging van de Duitse wet tegen oneerlijke mededinging (UWG) van 12 februari 2026, bekendgemaakt in het Bundesgesetzblatt 2026 I nr. 43. De nieuwe regels gelden sinds 27 september 2026. Ze zijn gericht op handelspraktijken tegenover consumenten. Belangrijke punten voor de energiesector zijn:

  • Verbod op compensatiegebaseerde productuitspraken: een product mag niet worden aangeprezen als klimaatneutraal, CO2-neutraal, "met klimaatcompensatie" of als emissiearm gemaakt, wanneer de uitspraak steunt op de compensatie van broeikasgasemissies buiten de waardeketen. Als product gelden goederen en diensten, dus bijvoorbeeld ook stroom- en gastarieven. Bedrijven mogen nog steeds rapporteren over hun investeringen in klimaatbeschermingsprojecten, zolang dat niet misleidt.

  • Algemene milieuclaims zoals "groen", "milieuvriendelijk" of "klimaatvriendelijk" zijn verboden zonder erkende uitstekende milieuprestatie. Dat geldt niet als de uitspraak in hetzelfde medium duidelijk en goed zichtbaar wordt gespecificeerd. De richtlijn noemt zelf een voorbeeld: de vermelding dat 100 procent van de voor een productie gebruikte energie uit hernieuwbare bronnen komt, is een specifieke uitspraak. Ze moet echter toch kloppen en mag niet misleiden.

  • Deelaspect als geheel: verboden is een milieuclaim over het hele product of de hele bedrijfsactiviteit wanneer ze slechts een deel betreft. De richtlijn noemt daarvoor een voorbeeld uit de energiesector: een bedrijf dat de indruk wekt uitsluitend hernieuwbare energie te gebruiken, terwijl veel van zijn installaties nog op fossiele brandstoffen draaien.

  • Toekomstdoelen: uitspraken over toekomstige klimaatneutraliteit of vergelijkbare doelen zijn na toetsing per geval misleidend wanneer duidelijke, openbaar toegankelijke en controleerbare verbintenissen ontbreken. Nodig is een realistisch uitvoeringsplan met middelen en tussenstappen, dat een onafhankelijke deskundige regelmatig toetst.

  • Duurzaamheidslabels zijn alleen toegestaan als ze berusten op een certificeringssysteem met onafhankelijk toezicht of door overheidsinstanties zijn vastgelegd. Wettelijke verplichtingen die gelden voor alle producten van een categorie, mogen niet worden aangeprezen als een bijzonderheid van het eigen aanbod.

De geplande EU-richtlijn over uitdrukkelijke milieuclaims (Green Claims-richtlijn) zou een voorafgaande onderbouwing en externe toetsing voorschrijven. Ze is niet in werking getreden. De Commissie kondigde in juni 2025 aan het voorstel in te trekken, en de afsluitende triloogonderhandelingen werden opgeschort. Naast het recht inzake eerlijke handelspraktijken bestaan er in Duitsland voor energieleveranciers eigen regels over stroometikettering en het gebruik van herkomstgaranties. Voor bedrijfsinformatie komen daar voorschriften over duurzaamheidsrapportering en de EU-taxonomie bij. Hoe de nieuwe UWG-regels precies worden toegepast op groenestroomtarieven met herkomstgaranties, zullen rechtbanken en toezichtspraktijk nog moeten verduidelijken.

Afbakening: vereenvoudiging, onzekerheid, misleiding

Niet elke verkorte uitspraak is greenwashing. Energie-economische kwesties zijn complex, en elke balans berust op aannames. Een vereenvoudiging wordt problematisch wanneer ze de doelgroep systematisch tot een verkeerde inschatting leidt. Een uitspraak kan juridisch toegestaan en vakinhoudelijk toch zwak zijn. Omgekeerd kan een bedrijf serieus decarboniseren en toch onnauwkeurig communiceren. Juridisch komt het in het recht inzake eerlijke handelspraktijken vooral aan op de algemene indruk bij de aangesproken kringen, niet op een misleidingsopzet. Greenwashing is ook niet hetzelfde als een lage milieustandaard. Een product kan legaal, transparant en toch weinig ambitieus zijn. Het wordt pas greenwashing wanneer zijn milieuprestatie beter wordt voorgesteld dan kan worden aangetoond. Duurzaamheid is dan weer een breed beoordelingskader met ecologische, sociale en economische aspecten. Greenwashing duidt op de misleidende voorstelling binnen zo'n kader.

Waarom greenwashing de stroommarkt verstoort

Vertrouwen heeft op de stroommarkt een economische functie. Huishoudens, bedrijven en overheidsopdrachtgevers beslissen op basis van informatie die ze zelf nauwelijks kunnen controleren. Wanneer groene eigenschappen niet betrouwbaar te onderscheiden zijn, verliezen hoogwaardige aanbiedingen hun voordeel. Een tarief of een corporate PPA dat daadwerkelijk nieuwe installaties financiert of het verbruik in de tijd aan hernieuwbare productie koppelt, concurreert dan met aanbiedingen die goedkope certificaten gebruiken en vergelijkbaar klinken. De vraag verschuift zo niet noodzakelijk naar de meest werkzame oplossingen, maar naar de meest overtuigende etiketten. De oorzaak ligt vaak minder in slechte communicatie dan in de prikkels. Hoe onduidelijker de criteria, hoe meer het loont om veel milieueffect te beweren en weinig omschakelingskosten te dragen.

Greenwashing verhult bovendien het verschil tussen de balans van een afzonderlijk bedrijf en het fysieke effect op het systeem. Een bedrijf kan zijn berekende emissies verlagen zonder dat de inzet van centrales in het net verandert. Een echt systeemeffect ontstaat eerder wanneer bijkomende uitbouw wordt aangemoedigd, fossiele productie wordt verdrongen, het verbruik flexibeler wordt gestuurd, de efficiëntie verbetert of de netintegratie wordt vergemakkelijkt. Deze effecten kunnen niet altijd aan één afzonderlijke klant worden toegerekend. Precies daarom zijn nauwkeurige begrippen belangrijk.

Kenmerken van betrouwbare uitspraken over groene stroom

Voor de energietransitie heeft de term een praktische functie: hij dwingt ertoe beweringen over groen effect te verbinden met systeemgrenzen, hoeveelheden, tijdstippen en bewijzen. Een betrouwbare belofte over groene stroom beantwoordt minstens deze vragen: Welke hoeveelheid energie wordt bedoeld? Uit welke installaties komt ze boekhoudkundig, en hoe oud zijn die? Wordt bijkomende productie aangemoedigd? Hoe wordt omgegaan met afwijkingen in de tijd? Welke emissies blijven bestaan, en volgens welke methode werden ze berekend? Greenwashing begint waar deze verschillen zo worden weggelaten dat uit een beperkte rekenkundige toewijzing de indruk van een omvattend ecologisch effect ontstaat.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.