f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Flexibiliteitsvermarkting

flexibiliteitsvermarkting flexibiliteit Aggregator opslag Vraagrespons regelenergie

Flexibiliteitsvermarkting verwijst naar het economisch benutten van het vermogen om productie, verbruik of opslag in de tijd te wijzigen. Een installatie, een verbruiker of een opslagsysteem levert daarbij niet louter energie of neemt niet louter energie af. Aangeboden wordt een stuurbare afwijking ten opzichte van een verwacht verloop. Die afwijking kan op verschillende manieren worden vergoed: op elektriciteitsmarkten, op regelenergiemarkten, in de intradayhandel, ten opzichte van transmissie- of distributienetbeheerders, via aggregatoren of via bilaterale contracten.

De technische basis is flexibiliteit. Op de markt wordt echter niet de abstracte eigenschap gebracht om flexibel te zijn. Verkocht wordt een concreet meetbaar vermogen op een bepaald tijdstip, met vastgelegde duur, reactietijd, beschikbaarheid en afroeplogica. Voorbeelden: een batterij kan gedurende korte tijd zeer snel vermogen leveren. Een warmtepomp kan haar verbruik binnen bepaalde grenzen verschuiven. Een elektrolyser kan reageren op elektriciteitsprijzen. Een industrieel bedrijf kan afzonderlijke processen verplaatsen, als productie, kwaliteit en werkprocessen dat toelaten. Flexibiliteitsvermarkting vertaalt dergelijke technische mogelijkheden naar contracten, marktbiedingen, programma's, afroepen en afrekeningen.

Welke grootheid wordt vermarkt?

Flexibiliteit wordt meestal beschreven via het vermogen, dus in kilowatt of megawatt. Wie 5 megawatt belasting kan verlagen, biedt een vermogenswijziging aan. De energiehoeveelheid die daardoor wordt verschoven of geleverd, meet men in kilowattuur of megawattuur. Beide grootheden moeten uit elkaar worden gehouden. Een voorbeeld: een batterijopslag met 10 megawatt vermogen en 20 megawattuur capaciteit kan rekenkundig twee uur lang zijn volle vermogen leveren. In de praktijk is dat iets minder, omdat er rendementsverliezen en grenzen aan de laadtoestand bijkomen. Voor sommige markten is de snelle reactie waardevoller dan de duur. Voor andere telt de energiehoeveelheid die gedurende meerdere uren beschikbaar is.

Naast vermogen en energiehoeveelheid tellen nog andere eigenschappen: activeringstijd, minimale duur, rampsnelheid, technisch minimumvermogen, herlaadbehoefte, prognosekwaliteit en de frequentie van mogelijke afroepen. Een koelhuis, een aluminiumsmelter, een batterijopslag en een laadvloot kunnen hetzelfde vermogen aanbieden. Gelijkwaardige flexibiliteitsbronnen zijn ze toch niet, want hun beperkingen verschillen. Bij opslag beperkt de laadtoestand, bij een industriële belasting het productierisico. Bij een gebouw moet een comfortbereik worden gerespecteerd, bij elektrische voertuigen de mobiliteitsbehoefte.

Ook de tijdsresolutie van de markten speelt een rol. Sinds de leveringsdag 1 oktober 2025 wordt in de Europees gekoppelde day-aheadveiling (SDAC) in intervallen van 15 minuten gehandeld in plaats van in uurblokken, dus met 96 in plaats van 24 producten per dag. Uitgezonderd is Ierland, dat bij 30 minuten blijft. Daardoor kunnen kortetermijnrampen, bijvoorbeeld 's ochtends en 's avonds bij de productie van fotovoltaïsche energie, al de dag voordien in de prijs worden weergegeven. Snel reagerende flexibiliteit wordt zo fijner gewaardeerd.

Afbakening ten opzichte van flexibiliteit, directe vermarkting, regelenergie en demand response

Flexibiliteitsvermarkting is niet identiek aan flexibiliteit. Flexibiliteit beschrijft een technisch of organisatorisch vermogen. Flexibiliteitsvermarkting beschrijft het proces om dat vermogen economisch bruikbaar te maken. Daartoe behoren meting, sturing, prognose, marktdeelname, contractvorming, afrekening en de verantwoordelijkheid bij afwijkingen.

Ook ten opzichte van de directe vermarkting bestaat een verschil. Directe vermarkting betekent in enge zin de vermarkting van elektriciteit uit productie-installaties, in Duitsland vooral uit hernieuwbare installaties, via een directe vermarkter of de beurs. Flexibiliteitsvermarkting kan deel uitmaken van een dergelijke strategie, bijvoorbeeld wanneer een biogasinstallatie haar stroomproductie naar dure uren verschuift. Ze kan echter evengoed betrekking hebben op verbruiksinstallaties, opslagsystemen of stuurbare laadpunten die helemaal niets produceren.

Regelenergie is een belangrijk, maar enger toepassingsgeval. Hier wordt vermogen gereserveerd zodat transmissienetbeheerders kortetermijnonevenwichten tussen productie en verbruik kunnen compenseren en de frequentie stabiel kunnen houden. Flexibiliteitsvermarkting gaat verder. Ze omvat ook prijsarbitrage op de spotmarkt, intradayoptimalisatie, netondersteunende sturing in distributienetten, portfoliooptimalisatie en contractuele flexibiliteitsproducten voor leveranciers of balansverantwoordelijken.

Demand response verwijst naar de aanpassing van de elektriciteitsvraag aan prijzen of afroepen. Het EU-recht spreekt van vraagsturing. Daarmee is een deel van de flexibiliteitsvermarkting beschreven, maar niet het geheel. Opslag en flexibele productie verschuiven geen vraag. Ze treden echter vaak op in dezelfde markten met vergelijkbare producten.

Waarom flexibiliteitsvermarkting relevanter wordt

Een elektriciteitssysteem met een hoog aandeel wind en fotovoltaïsche energie heeft andere balanceringstaken dan een systeem dat overwegend op stuurbare centrales berust. De productie volgt sterker het weer. Verbruikspatronen, netcapaciteiten en marktregels moeten desondanks worden nageleefd. De residuele belasting, dus de elektriciteitsvraag die overblijft na aftrek van de invoeding uit wind en zon, schommelt sterker. Daardoor ontstaan perioden met lage of negatieve prijzen, fasen van grote schaarste en lokale netcongesties. De behoefte aan kortetermijnaanpassing groeit.

Flexibiliteitsvermarkting maakt dergelijke aanpassingen economisch aanspreekbaar. Een batterijopslag laadt bij lage prijzen en ontlaadt bij hogere. Een industrieel bedrijf verschuift verbruik van een dure kwartiertijd naar een goedkopere. Een leverancier verlaagt zijn risico op onbalanskosten als hij flexibele verbruikers in zijn portfolio kan sturen. Een netbeheerder kan volgens de telkens geldende regels een lastvermindering of een wijziging van de invoeding gebruiken om een congestie te vermijden.

Flexibele installaties kunnen de behoefte aan piekcentrales verminderen, prijspieken dempen, de afschakeling van hernieuwbare energie beperken en de netexploitatie ondersteunen. Of dat voordeel er werkelijk komt, hangt af van de regels. Een batterij die enkel prijsverschillen op de groothandelsmarkt benut, helpt niet automatisch bij een lokale netcongestie. Warmtepompen die reageren op lage beursprijzen kunnen een zwak distributienet zelfs extra belasten als veel toestellen tegelijk starten. De vermarkting moet daarom bij de betrokken systeemfunctie passen.

Markten, bevoegdheden en afroeplogica's

Flexibiliteitsvermarkting vindt plaats in verschillende institutionele ruimtes. Op de day-ahead- en intradaymarkt reageren flexibele installaties op prijzen. De exploitant of aggregator optimaliseert programma's, koopt of verkoopt elektriciteit en draagt het risico dat prognoses niet uitkomen. Bij regelenergie gelden eigen voorwaarden: prekwalificatie, producttijdsblokken, minimale biedgroottes, technische bewijzen en afroepsignalen van de transmissienetbeheerders. In de balansperimeter telt of de werkelijke invoedingen en afnames overeenstemmen met het aangemelde programma. Afwijkingen veroorzaken kosten voor onbalansenergie.

In distributienetten gaat het vaak om lokale congesties, spanningshandhaving of de stuurbaarheid van verbruiksinstallaties. Stuurbare warmtepompen, laadinrichtingen en batterijopslag kunnen het net ten goede komen als afroepen qua plaats en tijd bij het netprobleem passen. Een in het hele land uniforme elektriciteitsprijs geeft deze lokale situatie niet weer. Daarom onderscheidt men drie soorten flexibiliteit:

  • Marktdienend: de installatie reageert op prijssignalen van de groothandel.

  • Systeemdienend: de installatie werkt in op de totale bevoorradingssituatie of de frequentiehandhaving, bijvoorbeeld via regelenergie.

  • Netdienend: de installatie ontlast concrete netcomponenten op een bepaalde plaats.

Tussen deze niveaus kunnen conflicten ontstaan. Een installatie wil misschien elektriciteit opnemen omdat de prijs laag is, terwijl het lokale netgedeelte al zwaar belast is. Omgekeerd kan een netafroep een marktpositie wijzigen en afwijkingen in de balansperimeter veroorzaken. Flexibiliteitsvermarkting vraagt daarom duidelijke regels voor voorrang, vergoeding, datatoegang, meting en verantwoordelijkheid. Zonder zulke regels is flexibiliteit technisch weliswaar aanwezig, maar praktisch onzeker.

Rechtskader in de EU en Duitsland (stand november 2026)

Op EU-niveau verplicht artikel 17 van de Richtlijn interne elektriciteitsmarkt (EU) 2019/944 de lidstaten om vraagsturing via aggregatie toe te staan en te bevorderen. Eindafnemers moeten, ook via aggregatoren, op gelijke voet met producenten aan alle elektriciteitsmarkten kunnen deelnemen. Onafhankelijke aggregatoren mogen de markten betreden zonder toestemming van andere marktdeelnemers. Tegelijk dragen ze de financiële verantwoordelijkheid voor de onevenwichten die ze veroorzaken: ze zijn zelf balansverantwoordelijk of delegeren deze verantwoordelijkheid.

In Duitsland regelt § 14c EnWG de marktgebaseerde aanschaf van flexibiliteitsdiensten in het elektriciteitsdistributienet. Als een distributienetbeheerder dergelijke diensten aankoopt om de exploitatie en de uitbouw van zijn net efficiënter te maken, moet dat transparant, niet-discriminerend en marktgebaseerd gebeuren. De specificaties en gestandaardiseerde producten worden opgesteld door de netbeheerders. Ze worden goedgekeurd door de Bundesnetzagentur, die voor bepaalde diensten ook uitzonderingen kan vastleggen. De instrumenten volgens §§ 13, 13a EnWG, waartoe redispatch behoort, en § 14a EnWG blijven uitdrukkelijk onverlet. Redispatch is in Duitsland dus geen vrije flexibiliteitsmarkt, maar een gereguleerde procedure van de netbeheerders.

Sinds 1 januari 2024 gelden federaal uniforme vaststellingen van de Bundesnetzagentur met betrekking tot § 14a EnWG. Nieuwe stuurbare verbruiksinstallaties met meer dan 4,2 kilowatt netaansluitvermogen, bijvoorbeeld warmtepompen, private laadpunten of batterijopslag, moeten zich door de netbeheerder laten dimmen. In ruil daarvoor krijgen ze verlaagde nettarieven. Volledige afschakelingen zijn niet meer toegestaan. Voor bestaande installaties gelden overgangsregelingen. § 14a is geen flexibiliteitsmarkt, maar een verplicht netgericht sturingsinstrument. Het beperkt echter de ruimte die dezelfde toestellen op de markt kunnen benutten, en moet daarom bij vermarktingsmodellen worden meegenomen.

Aggregatoren en bundeling van kleine flexibiliteiten

Veel flexibele installaties zijn afzonderlijk te klein, te onregelmatig of organisatorisch te omslachtig voor directe marktdeelname. Een aggregator bundelt ze tot een portfolio. Hij neemt prognose, sturing, biedingen, communicatie met de markten en de afrekening met de installatie-exploitanten op zich. Een virtuele centrale is een technische en commerciële vorm van deze bundeling. Ze brengt decentrale producenten, opslagsystemen en verbruikers zo samen dat ze naar buiten optreden als een grotere stuurbare eenheid.

De rol van de aggregator wordt vaak onderschat. Hij verkoopt geen willekeurige som van kleine toestellen, maar een betrouwbaar vermogen met gedefinieerd gedrag. Daarvoor moet hij weten welke installatie beschikbaar is, welke beperkingen bestaan en welke baseline geldt, dus welk verbruik zonder afroep te verwachten was geweest. Bovendien moet hij inschatten hoe een afroep latere periodes beïnvloedt. Laadt een laadvloot vanavond minder, dan moet ze mogelijk later bijladen. Schakelt een gebouw zijn warmtepomp tijdelijk uit, dan koelt het af en heeft het daarna meer warmte nodig. Dit inhaaleffect moet in de vermarkting worden ingeprijsd of technisch worden beperkt.

Typische misinterpretaties

Een wijdverbreid misverstand luidt dat elke stuurbare installatie automatisch een economisch bruikbare flexibiliteitsbron is. Tussen technische stuurbaarheid en vermarktbare flexibiliteit liggen kosten en risico's. Nodig zijn meetinfrastructuur, communicatie- en sturingstechniek, contracten, marktprocessen, goede data en personeel of dienstverleners. Bij kleine installaties kunnen de transactiekosten de opbrengst overschrijden. Daar komen, afhankelijk van de installatie, nog andere kosten bij: bij batterijen de veroudering door extra cycli, bij industriële processen opportuniteitskosten, bij huishoudens grenzen aan aanvaarding en comfort.

Ook grote prijsschommelingen garanderen geen hoge opbrengsten. Als veel opslagsystemen hetzelfde prijsverschil benutten, wordt het kleiner. Als veel nieuwe aanbieders de regelenergiemarkten betreden, dalen de vermogensprijzen vaak. Opbrengstmodellen die enkel op prijsverschillen uit het verleden berusten, overschatten daarom vaak de toekomst. Een draagkrachtige vermarkting combineert meerdere opbrengstbronnen en houdt er rekening mee hoe die elkaar beperken. Een opslagsysteem kan dezelfde capaciteit niet tegelijk volledig reserveren voor intradayhandel, regelenergie en lokaal congestiebeheer. Meervoudig gebruik is mogelijk, maar alleen met een correcte prioritering en het bewijs dat alle toezeggingen nakomelijk blijven.

Een andere verkorting is om flexibiliteitsvermarkting te behandelen als vervanging van de netuitbouw. Flexibele installaties kunnen congesties verminderen en investeringen in de tijd uitstellen. Voldoende netinfrastructuur vervangen ze niet als er duurzaam hoge transportbehoeften bestaan of nieuwe verbruikscentra ontstaan. Een eerlijke vergelijking bekijkt de totale systeemkosten: aanschaf en sturing van de flexibiliteit, gemiste marktopbrengsten, extra verliezen, bedrijfszekerheid en investeringskosten. Pas dan laat zich beoordelen of flexibiliteit goedkoper is dan netuitbouw of of beide moeten worden gecombineerd.

Wat door het begrip zichtbaar wordt

Flexibiliteitsvermarkting toont dat een klimaatneutraal elektriciteitssysteem zich niet alleen laat beschrijven via geïnstalleerd productievermogen. Even belangrijk is of verbruik, opslag en productie kunnen reageren op schaarste, overschot en netsituaties. Het begrip verbindt technische stuurbaarheid met marktregels en bevoegdheden. Flexibiliteit wordt pas betrouwbaar wanneer ze kan worden gemeten, vergoed, gecoördineerd en bij foutief gedrag kan worden gesanctioneerd.

Daarmee gaat flexibiliteitsvermarkting verder dan een louter appel voor meer flexibiliteit. Ze vraagt naar het concrete vermogen, de plaats, de duur, de reden van afroep, de tegenpartij en de afrekening. Een flexibele kilowattuur is niet overal evenveel waard. Haar waarde hangt af van de situatie: of ze een schaarste vermindert, een congestie ontlast, onbalansenergie vermijdt of hernieuwbare productie bruikbaar maakt. Flexibiliteitsvermarkting is daarom geen nichemarkt voor technische bijzondere gevallen. Ze is een ordeningsmechanisme voor een elektriciteitssysteem waarin tijd, plaats en stuurbaarheid steeds meer over kosten en bevoorradingszekerheid beslissen.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.