f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Energy Community

energiegemeenschap Energiegemeenschap Burgerenergie prosument elektriciteitsmarkt EU

Energy community verwijst naar een gemeenschappelijke organisatievorm binnen het energiesysteem. Burgers, gemeenten, kleine bedrijven of andere lokale actoren wekken daarbij energie op, verbruiken, slaan op of delen haar, of beheren haar samen. Het begrip staat niet voor een bepaalde technologie, maar voor een institutionele vorm. Het draait om de vraag wie de installaties bezit, wie over de exploitatie beslist, wie de economische voordelen ontvangt en volgens welke regels energie tussen de deelnemers wordt toegewezen.

In het Europese energierecht bestaan twee afzonderlijke juridische begrippen. De Renewable Energy Community heet in het Duits Erneuerbare-Energie-Gemeinschaft (hernieuwbare-energiegemeenschap). Zij is geregeld in de Richtlijn hernieuwbare energie (EU) 2018/2001, en wel in de definitie in artikel 2 en in artikel 22. De Citizen Energy Community heet in het Duits Bürgerenergiegemeinschaft (burgerenergiegemeenschap). Zij komt uit de Richtlijn interne elektriciteitsmarkt (EU) 2019/944 en is daar geregeld in de definitie in artikel 2 en in artikel 16. Beide richtlijnen verplichten de lidstaten een bevorderend rechtskader te creëren. De concrete invulling wordt echter door de nationale wetgeving bepaald en verschilt aanzienlijk tussen de lidstaten.

Er bestaat verwarringsgevaar met de internationale organisatie Energy Community (Energiegemeinschaft) met zetel in Wenen. Zij berust op een volkenrechtelijk verdrag en moet de interne energiemarkt van de EU uitbreiden naar buurlanden in Zuidoost- en Oost-Europa. Met lokale burger- of hernieuwbare-energiegemeenschappen heeft zij niets te maken. Dit lemma behandelt uitsluitend de gemeenschappelijke organisatievorm.

De twee EU-modellen vergeleken

Beide modellen zijn opgezet als rechtspersoon. Louter contracten zonder eigen rechtspersoonlijkheid voldoen daarom niet aan de EU-definities. De deelname moet open en vrijwillig zijn, en leden behouden hun rechten als eindafnemer, bijvoorbeeld de vrije keuze van leverancier. Het hoofddoel is in beide gevallen niet financiële winst. Op de voorgrond staan ecologische, economische of sociaal-gemeenschappelijke voordelen voor de leden of voor het gebied waarin de gemeenschap actief is. De lidstaten kunnen verschillende rechtsvormen toelaten, bijvoorbeeld verenigingen, coöperaties, personenvennootschappen of kleine en middelgrote ondernemingen.

  • Hernieuwbare-energiegemeenschap (RED II): Zij mag uitsluitend hernieuwbare energie produceren, verbruiken, opslaan en verkopen, dus bijvoorbeeld elektriciteit, maar ook warmte. De energie uit installaties die eigendom zijn van de gemeenschap mag zij onder de leden gezamenlijk gebruiken. De daadwerkelijke zeggenschap ligt bij leden of aandeelhouders die zich in de nabijheid van de projecten bevinden. Leden kunnen natuurlijke personen, kleine en middelgrote ondernemingen en lokale overheden, inclusief gemeenten, zijn. Privébedrijven mogen alleen deelnemen als de deelname niet hun commerciële of professionele hoofdactiviteit is. Distributienetbeheerders moeten met dergelijke gemeenschappen samenwerken, zodat energie binnen de gemeenschap kan worden overgedragen. De deelname moet ook openstaan voor huishoudens met een laag inkomen.

  • Burgerenergiegemeenschap (Richtlijn interne elektriciteitsmarkt): Zij heeft alleen betrekking op elektriciteit, maar is technologieneutraal. Zij hoeft dus niet uitsluitend hernieuwbare installaties te exploiteren. Zij kan actief zijn in opwekking, levering, verbruik, aggregatie, opslag, energie-efficiëntie, laaddiensten en distributie. De zeggenschap hoort te liggen bij natuurlijke personen, lokale overheden en kleine ondernemingen. Anders dan bij de hernieuwbare-energiegemeenschap vereist de definitie echter geen geografische nabijheid tot de projecten. Leden mogen de gemeenschap weer verlaten. Voor netheffingen geldt dat de gemeenschap een passende bijdrage aan de totale systeemkosten moet leveren.

Met de hervorming van de elektriciteitsmarkt van 2024 kwam in de Richtlijn interne elektriciteitsmarkt een eigen recht op gezamenlijk energiegebruik bij, dus Energy Sharing. Actieve afnemers zoals huishoudens, kleine en middelgrote ondernemingen of openbare instellingen moeten hernieuwbare elektriciteit gezamenlijk mogen gebruiken. Dat kan op basis van private overeenkomsten of via een rechtspersoon, en wel binnen dezelfde biedzone of een enger afgebakend gebied. Energy sharing is daarmee een instrument dat energiegemeenschappen kunnen gebruiken. Het veronderstelt echter niet dat er een energiegemeenschap in de zin van de twee definities bestaat.

Stand van zaken in Duitsland

Duitsland heeft het gezamenlijk gebruik van elektriciteit via het openbare net geregeld met de nieuwe § 42c van de Energiewirtschaftsgesetz (EnWG). Volgens de voorstelling van de Forschungsstelle für Energiewirtschaft (FfE) trad de bepaling op 22 december 2025 in werking. Sinds 1 juni 2026 moeten distributienetbeheerders het delen van elektriciteit uit hernieuwbare installaties in hun balanceringsgebied mogelijk maken voor gerechtigde deelnemers. Vanaf juni 2028 moet dat ook gelden voor een rechtstreeks aangrenzend balanceringsgebied binnen dezelfde regelzone. Er zijn twee contracten nodig: een overeenkomst over het gezamenlijke gebruik en een leveringscontract voor de reststroom, die de afnemer nog steeds vrij kan kiezen. Een eigen subsidie of forfaitair verlaagde netheffingen voorziet de regeling niet.

In de praktijk zijn er nog drempels. De FfE achtte de uitvoering al vóór de startdatum slechts gedeeltelijk haalbaar op technisch, organisatorisch en economisch vlak. Open stonden vooral meetconcepten, marktcommunicatie en de verdeling van de rollen. De Deutsche Gesellschaft für Sonnenenergie meldt een mededeling van de Bundesnetzagentur van juli 2026, die verwijst naar een bewerkelijk balansverantwoordelijkenmodel. Zij verwacht daarom voorlopig geen brede uitvoering. Belangrijk is ook: § 42c regelt het delen van elektriciteit, maar geen volledige rechtsvorm „energiegemeenschap“ naar EU-model. Gebouwgebonden modellen zoals Mieterstrom (huurdersstroom) en gemeenschappelijke gebouwvoorziening zijn afzonderlijk daarvan geregeld.

Afbakening ten opzichte van burgerenergie, eigen verbruik en prosumer

Energy community wordt vaak gelijkgesteld met burgerenergie. Dat is begrijpelijk, maar onnauwkeurig. Burgerenergie betekent meestal projecten waaraan burgers financieel of organisatorisch deelnemen, ongeacht de rechtsvorm. Een energiegemeenschap in de zin van het EU-recht moet aan bijkomende voorwaarden voldoen: zij heeft een eigen rechtspersoonlijkheid nodig, open en vrijwillige deelname, daadwerkelijke zeggenschap van de gerechtigde leden en een doel dat niet vooral op winst gericht is. Bij de hernieuwbare-energiegemeenschap komt de nabijheid tot de projecten erbij. Burgerenergie beschrijft dus eerder wie een project maatschappelijk draagt. Energy community beschrijft eerder de juridische organisatievorm.

Eigen verbruik is iets anders. Daarbij gebruikt iemand elektriciteit uit de eigen installatie zelf, bijvoorbeeld uit een zonne-installatie op de eengezinswoning. Een energiegemeenschap kan eigen verbruik omvatten, maar gaat verder. Er zijn meerdere actoren bij betrokken, en energie wordt binnen de groep rekenkundig, contractueel of fysiek toegewezen. De individuele prosumer, die elektriciteit zowel opwekt als verbruikt, kan een rol in de gemeenschap opnemen. Hij is echter niet gelijk te stellen met de gemeenschap.

Van klassieke energieleveranciers verschilt een energiegemeenschap niet doordat zij geen elektriciteit levert. Het verschil ligt in doel, zeggenschap en deelname. Een leverancier levert aan klanten zonder dat zij over installaties of investeringen mee beslissen. Een energiegemeenschap moet deze scheiding gedeeltelijk opheffen. Levert zij echter energie of biedt zij aggregatie aan, dan blijven voor deze activiteiten volgens het EU-recht de gebruikelijke regels gelden.

Waarom energy communities relevant zijn voor het elektriciteitssysteem

Hun praktische betekenis komt voort uit de decentralisatie. Fotovoltaïsche installaties, kleinere windprojecten, batterijopslag, stuurbare verbruikers en laadinfrastructuur hangen steeds vaker aan het distributienet, dus dicht bij huishoudens, bedrijven en gemeenten. Een gemeenschap kan daken, terreinen, verbruik en investeringsbereidheid bundelen die afzonderlijk te klein of te bewerkelijk zouden zijn.

Voor het systeem telt niet alleen hoeveel kilowattuur wordt opgewekt, maar ook wanneer en op welk netniveau. Een voorbeeld: een gemeenschap wekt rond het middaguur zonnestroom op, maar kan haar verbruik niet aanpassen. Zij werkt anders in op het net dan een gemeenschap met opslag, stuurbare warmtepompen en laadpunten. Het begrip hangt daarom nauw samen met flexibiliteit, netaansluiting en meetinfrastructuur. Energiegemeenschappen kunnen bovendien de maatschappelijke aanvaarding van nieuwe installaties verhogen, omdat opbrengsten en inspraak in de regio blijven. Dat gebeurt echter niet automatisch. Een deelname enkel op papier zonder echte inspraak zet andere prikkels.

Stroom delen betekent niet het net omzeilen

Een veelvoorkomend misverstand is dat energiegemeenschappen autarkische stroomeilanden zouden zijn. De meeste blijven volledig aangesloten op het openbare net. Wanneer stroom „gedeeld“ wordt, stroomt hij niet rechtstreeks van het dak van het ene lid naar de wasmachine van het andere. Hij volgt de fysische wetmatigheden in het net. De toewijzing gebeurt op balansbasis, dus rekenkundig via meetwaarden, contracten en afrekeningsregels. In Duitsland berust het model volgens § 42c op kwartierwaarden.

Dit onderscheid is belangrijk voor netheffingen, toeslagen, belastingen en leveringsverplichtingen. Wie stroom via het openbare net deelt, gebruikt netinfrastructuur. Het EU-recht vereist voor burgerenergiegemeenschappen uitdrukkelijk netheffingen die kostengeoriënteerd zijn en een passende bijdrage aan de systeemkosten waarborgen. Een slecht ontworpen korting kan lokale projecten bevorderen en tegelijk kosten afwentelen op andere netgebruikers, zonder dat congestie afneemt. Netontlasting hangt af van het feitelijke gedrag, niet van het etiket. Wordt stroom in de buurt op hetzelfde moment verbruikt, dan kan het net worden ontlast. Laden daarentegen veel elektrische auto's 's avonds ongestuurd tegelijk, dan kan extra belasting ontstaan. Voor netbeheerders telt het vermogen op een bepaald tijdstip, niet de jaarbalans.

Marktrol, meting en verantwoordelijkheid

Een energiegemeenschap beweegt zich tussen lokale zelforganisatie en de gereguleerde elektriciteitsmarkt. Levert zij stroom, beheert zij opslag of vermarkt zij overschotten, dan ontstaan verplichtingen. Daartoe behoren meetconcept, afrekening, toewijzing aan de balansverantwoordelijke, leverancierswissel, gegevensbescherming en consumentenbescherming. Of een gemeenschap functioneert of strandt op transactiekosten, wordt vaak precies hier bepaald. De Duitse ervaringen sinds juni 2026 tonen hoezeer openstaande vragen over marktcommunicatie de start afremmen.

Slimme meetsystemen vergemakkelijken de toewijzing, omdat zij in de tijd opgeloste gegevens leveren. Zonder correcte meting blijft onduidelijk welk deel van het verbruik uit de gezamenlijke opwekking afkomstig is. Economisch is een energiegemeenschap niet automatisch goedkoper dan een gewoon leveringscontract. Zij kan kosten verlagen wanneer zij opwekking, verbruik en flexibiliteit goed coördineert. Zij kan echter ook duurder uitvallen wanneer beheer, meting, financiering en advies veel kosten. Daar komt bij: de reststroom die men aanvullend moet afnemen, kan duurder zijn dan een gebruikelijk volledig leveringscontract. Het nut ligt vaak in een mix van lokale waardecreatie, prijsstabiliteit en inspraak.

Institutionele functie en spanningsveld

Energiegemeenschappen tonen dat de energietransitie ook bevoegdheden verandert. Vroeger lag de opwekking bij grote centraleexploitanten, het verbruik bij passieve afnemers en de netexploitatie bij gereguleerde monopolies. Vandaag kunnen huishoudens, gemeenten en bedrijven tegelijk investeerders, exploitanten, verbruikers en aanbieders van flexibiliteit zijn. Het energierecht maakt echter vaak een strikt onderscheid tussen producent, leverancier, eindverbruiker en netbeheerder. Daaruit ontstaan vragen: welke verplichtingen zijn redelijk wanneer burgers samen een zonne-installatie exploiteren? Welke voordelen zijn gerechtvaardigd wanneer een gemeenschap feitelijk als leverancier optreedt? En welke rol mag een gevestigde energieonderneming op zich nemen zonder de zeggenschap van de leden te verdringen? Juist daarom koppelt het EU-recht de zeggenschap aan bepaalde groepen leden.

Een goede regeling maakt deelname mogelijk zonder basisfuncties van het systeem te verzwakken. Leveringszekerheid, netfinanciering, balanstrouw en consumentenbescherming verdwijnen niet alleen omdat een project gemeenschappelijk georganiseerd is. Tegelijk mogen de eisen niet zo hoog zijn dat alleen grote professionele actoren eraan kunnen voldoen.

Wat het begrip kan en wat niet

Het begrip helpt om eigendom, deelname en lokale coördinatie te benoemen. Het zegt echter niet vanzelf of een project ecologisch zinvol, sociaal evenwichtig of netdienend is. Daarvoor moet men installatiemix, locatie, belastingprofiel, opslagbeheer, tarieven en governance bekijken. Een gemeenschap met een democratisch statuut kan technisch slecht gecoördineerd zijn. Een professioneel beheerd project kan veel CO₂ besparen en toch weinig inspraak bieden.

Evenmin vervangt het begrip het onderscheid tussen fysieke stroomstroom en toewijzing op balansbasis. Voor de afrekening kan een lokale toewijzing zinvol zijn. Voor de netplanning telt welke vermogens op welke aansluitpunten optreden. Een energy community is daarom geen alternatief naast het elektriciteitssysteem, maar een gereguleerde vorm van deelname binnen dat systeem. Of zij het systeem ten goede komt, hangt af van regels, meting, verantwoordelijkheden en de feitelijke exploitatie van de installaties.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:46

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.