Collectieve zelfopwekking en zelfverbruik (gemeinschaftliche Eigenversorgung) · Woordenlijst

Gemeinschaftliche Eigenversorgung (collectieve zelfvoorziening) is een verzamelterm voor voorzieningsmodellen waarin meerdere eindafnemers stroom afnemen uit een gezamenlijk gebruikte productie-installatie. Vaak beschikken zij daarnaast over een opslagsysteem. Typische gevallen zijn een installatie voor fotovoltaïsche zonne-energie op een meergezinswoning, een daginstallatie die wordt beheerd door een vereniging van mede-eigenaars of een installatie waarvan de stroom wordt gedeeld met buren, gemeenten of kleine bedrijven. De term beschrijft geen bepaalde techniek. Hij beschrijft hoe opwekking, verbruik, meting, facturatie en verantwoordelijkheid over meerdere betrokkenen worden verdeeld.

In het Duitse recht is gemeinschaftliche Eigenversorgung geen afzonderlijk juridisch begrip. Wie de term gebruikt, moet daarom aangeven welk concreet model wordt bedoeld. In Duitsland gaat het vooral om drie modellen: Mieterstrom conform § 42a EnWG, de gemeenschappelijke gebouwvoorziening conform § 42b EnWG en het gezamenlijke gebruik via het openbare net conform § 42c EnWG. In de EU-context spreekt men van gezamenlijk handelnde zelfopwekkers of van collective self-consumption. De exacte voorwaarden worden telkens door het nationale recht bepaald.

Afbakening ten opzichte van individuele zelfopwekking

Bij klassiek zelfverbruik exploiteert dezelfde persoon of rechtspersoon de installatie en verbruikt hij de stroom zelf. Een voorbeeld is een huiseigenaar met een zonne-installatie op het eigen dak. Bij collectieve modellen zijn exploitant en verbruiker niet meer dezelfde persoon. Huurders van een huis worden niet reeds daardoor zelfopwekkers dat er een installatie op het dak staat. Een bedrijfshuurder in de wijk is dat niet louter omdat de installatie in de buurt staat. Juridisch gezien is er meestal sprake van een stroomlevering of van een contractueel geregeld gebruik. De verplichtingen en kosten hangen af van het gekozen model. De term Eigenversorgung (zelfvoorziening) wordt hier dus slechts in spreektaal gebruikt. Daaruit volgen niet automatisch de voordelen die het recht voorziet voor zelfopwekking in enge zin.

De drie Duitse modellen in overzicht

Mieterstrom (§ 42a EnWG): de exploitant van de installatie of een dienstverlener levert zonnestroom aan de bewoners en doorgaans ook de reststroom uit het net. De aanbieder neemt daarmee grotendeels de rol van een stroomleverancier op zich. Voor stroom uit zonne-installaties op woongebouwen kan er een Mieterstromzuschlag (toeslag voor huurdersstroom) conform § 21 lid 3 EEG bestaan.
Gemeenschappelijke gebouwvoorziening (§ 42b EnWG): de deelnemers krijgen een rekenkundig aandeel in de stroom van de gebouwstrominstallatie. De reststroom betrekken zij van een leverancier naar keuze. De Mieterstromzuschlag conform § 21 lid 3 EEG is voor een gebouwstrominstallatie uitdrukkelijk uitgesloten.
Energy Sharing (§ 42c EnWG): stroom uit hernieuwbare energie wordt via het openbare distributienet met andere eindafnemers gedeeld. Sinds 1 juni 2026 moeten distributienetbeheerders dit binnen hun balanceringsgebied mogelijk maken.

Gemeenschappelijke gebouwvoorziening: regels in detail

§ 42b EnWG is ingevoerd met het Solarpaket I. Het model kent strikte voorwaarden. De stroom mag niet door een net worden getransporteerd. Hij moet worden gebruikt in hetzelfde gebouw of in een bijgebouw van het gebouw waaraan of waarop de installatie is geplaatst. Een opslagsysteem is toegestaan als het zich eveneens daar bevindt. Het stroomverbruik van elke deelnemer moet per kwartier worden gemeten. Bovendien sluit elke deelnemer met de exploitant een Gebäudestromnutzungsvertrag (gebouwstroomgebruiksovereenkomst). Daarin spreken beide partijen een verdeelsleutel af, een mogelijke vergoeding in cent per kilowattuur en regels voor werking, instandhouding en onderhoud van de installatie.

De verdeling is een berekening; er wordt geen stroom verplaatst. In elk interval van 15 minuten wordt slechts de kleinste van twee hoeveelheden verdeeld: de opgewekte hoeveelheid stroom of het totale verbruik van alle deelnemers. Geen enkele deelnemer kan meer toegewezen krijgen dan hij in hetzelfde interval zelf heeft verbruikt. Is in de overeenkomst niets eenduidigs geregeld, dan wordt in gelijke delen verdeeld. De exploitant hoeft de volledige voorziening niet te garanderen. Hij moet de deelnemers er wel op wijzen dat aanvullende stroom uit het net nodig blijft. De vrije keuze van leverancier voor deze reststroom mag de overeenkomst niet beperken. Verscheidene leveranciersverplichtingen van de EnWG zijn slechts beperkt van toepassing. In gebouwen met appartementseigendom kan een besluit van de eigenaarsgemeenschap de individuele overeenkomst vervangen.

Energy Sharing via het openbare net

§ 42c EnWG zet EU-voorschriften over het gezamenlijk gebruik van hernieuwbare energie om. De bepaling is op 22 december 2025 in werking getreden. Sinds 1 juni 2026 moeten distributienetbeheerders Energy Sharing binnen hun balanceringsgebied mogelijk maken. Later moet het gezamenlijk gebruik ook via direct aangrenzende distributienetten mogelijk worden. Een dergelijke installatie mogen natuurlijke personen en bepaalde personenvennootschappen of rechtspersonen exploiteren. Hun vennoten of leden moeten eindafnemers of publiekrechtelijke instanties zijn. Ondernemingen mogen alleen als afnemer deelnemen als het kleine, middelgrote of micro-ondernemingen zijn.

Voor Energy Sharing zijn twee overeenkomsten nodig: een stroomleveringsovereenkomst en een overeenkomst voor gezamenlijk gebruik. Het model is dus een levering met versoepelingen en geen zelfopwekking in enge zin. Voor kleine installaties vervallen verplichtingen uit §§ 5 en 40 tot en met 42 EnWG. Dat geldt wanneer een huishoudelijke afnemer een installatie van maximaal 30 kilowatt exploiteert. In meergezinswoningen ligt de grens op 100 kilowatt voor een installatie die door bewoners van hetzelfde gebouw wordt geëxploiteerd. Omdat de stroom door het openbare net vloeit, blijven het net en de balancering betrokken. Of voor gedeelde stroom lagere nettarieven gelden, regelt § 42c volgens de beschikbare bronnen niet. Vakpublicaties uit 2026 berichten over proefprojecten en nog openstaande vragen bij de marktcommunicatie.

Kundenanlage en netgrens

Hoe lokaal een model is, hangt juridisch af van de grens tussen binneninstallatie en net. Verbruik in hetzelfde gebouw is iets anders dan verbruik via een Kundenanlage (klantinstallatie) met meerdere gebouwen. Beide verschillen weer van het gebruik van het openbare distributienet. Het Hof van Justitie van de Europese Unie oordeelde op 28 november 2024 in zaak C-293/23 dat de toenmalige Duitse definitie van de Kundenanlage niet verenigbaar is met het EU-begrip distributienet. De Bundesgerichtshof heeft dit in mei 2025 overgenomen. Daarna wordt de voorziening binnen één gebouw nog steeds grotendeels als onproblematisch beschouwd. Bij wijkoplossingen over meerdere percelen is de rechtssituatie daarentegen onzeker geworden. De wetgever heeft de Kundenanlage inmiddels in de EnWG opnieuw geformuleerd. Een verder arrest van het Hof van Justitie van september 2026 over de directe leiding wordt momenteel onderzocht op wat het voor wijkprojecten betekent.

Meting en toewijzing

Stroom vloeit fysisch volgens de elektrische eigenschappen van de leidingen. Hij vloeit niet naar waar een overeenkomst dat voorziet. Wie economisch welke stroom krijgt, volgt daarom uitsluitend uit meetwaarden en toewijzingsregels. Daarom eisen § 42b en § 42c dat per kwartier wordt gemeten. In de praktijk zijn hiervoor intelligente meetsystemen en virtuele meetpunten nodig. De meetpuntexploitatie is dus een centrale bouwsteen. Ontbreekt een betrouwbaar meetconcept, dan ontstaat discussie over aandelen, reststroom en teruglevering van overschotten.

Rendabiliteit, flexibiliteit en grenzen

Economisch loont een model vooral wanneer opwekking en verbruik in de tijd samenvallen. Deelnemers kunnen prijscomponenten van netstroom besparen, voor zover de stroomhoeveelheden in het gebouw blijven. Overschotten leveren opbrengsten uit teruglevering op. Een deel van de stroomprijs wordt bovendien op lange termijn voorspelbaar. Daar staan kosten tegenover voor meting, facturatie, beheer en contractopstelling. Bij weinig deelnemers, frequente huurderswisselingen of laag verbruik kan een project daarom onrendabel worden. Een batterijopslag kan zonnestroom van het middaguur naar de avond verschuiven. Warmtepompen of laadpunten kunnen hun behoefte deels naar de opwekkingstijden verleggen. Deze flexibiliteit hangt echter af van sturing, comfortverwachtingen en tarieven. Ze is niet onbeperkt beschikbaar.

Collectieve zelfopwekking maakt niet onafhankelijk van het stroomsysteem. Fotovoltaïsche installaties wekken in de winter en 's nachts weinig stroom op. De netaansluiting, de reststroomlevering en de balancering blijven daarom nodig. § 42b EnWG vereist zelfs uitdrukkelijk dat de deelnemers over deze grens worden geïnformeerd. Politiek verbindt men met de term het doel dat ook huurders en anderen zonder eigen dak kunnen delen in gunstige lokale opwekking. Of dat lukt, hangt af van een afweging. De verplichtingen mogen kleine projecten niet overvragen. Ze mogen echter ook niet zo ver dalen dat consumentenbescherming, kostentransparantie of een eerlijke verdeling van de netkosten eronder lijden.

Bronnen

§ 42b EnWG – Gemeinschaftliche Gebäudeversorgung — Bundesministerium der Justiz / Bundesamt für Justiz (gesetze-im-internet.de); unbekannt (aktuelle Fassung, abgerufen 11.11.2026). § 42b Abs. 1 bis 6 EnWG
§ 42c EnWG – Gemeinsame Nutzung elektrischer Energie aus Anlagen zur Erzeugung von Elektrizität aus erneuerbaren Energien — Bundesministerium der Justiz / Bundesamt für Justiz (gesetze-im-internet.de); unbekannt (aktuelle Fassung). § 42c Abs. 1, 2 und 7 EnWG (Auszug im Suchergebnis)
Energy Sharing: Wenn der Strom vom Nachbarn kommt — BDEW Bundesverband der Energie- und Wasserwirtschaft; unbekannt (2026). Abschnitte „Seit wann gibt es Energy Sharing“ und „Wer kann mitmachen“
Energy Sharing under § 42c EnWG: A legislative milestone, framework conditions and next steps — Forschungsstelle für Energiewirtschaft (FfE); unbekannt (2026). Einleitung und Fazit
EuGH klärt Direktleitung und stärkt Kundenanlagen — Haufe; unbekannt (ca. Oktober 2026). Abschnitte zur Kundenanlage und zum EuGH-Urteil vom 17.9.2026

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05