Clean Dark Spread · Woordenlijst

Definitie

De clean dark spread is de berekende kortetermijnmarge van een kolencentrale per opgewekte megawattuur elektriciteit. Daarvan worden de kosten voor steenkool en voor CO₂-emissierechten afgetrokken. De indicator laat dus zien hoeveel er van de elektriciteitsprijs overblijft nadat de twee belangrijkste variabele kosten van kolenverstroming zijn betaald. Hij wordt meestal uitgedrukt in euro per megawattuur elektrische energie (€/MWh). Bedrijfseconomisch is het een vereenvoudigde dekkingsbijdrage voor een getypeerde centrale-eenheid. Net als de verwante indicatoren is het een rekenconventie. De exacte waarde hangt daarom af van de prijzen, rendementen en omrekeningsfactoren die de betreffende dataleverancier hanteert.

Het begrip verbindt drie markten: de groothandelsmarkt voor elektriciteit, de markt voor energiekolen en de markt voor emissierechten in het Europese emissiehandelssysteem (EU ETS). Stijgt de elektriciteitsprijs, dan wordt de spread groter. Stijgt de kolenprijs of de CO₂-prijs, dan wordt hij kleiner. Stookinstallaties met een totaal nominaal thermisch ingangsvermogen van meer dan 20 MW vallen onder de Europese emissiehandelsrichtlijn 2003/87/EG. Uitgezonderd zijn installaties voor de verbranding van gevaarlijk afval of huishoudelijk afval. Daarmee zijn vrijwel alle kolencentrales gedekt. Voor elke uitgestoten ton CO₂ moeten zij een emissierecht inleveren. Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU moeten elektriciteitsproducenten deze rechten in beginsel via veilingen verwerven in plaats van ze gratis toegewezen te krijgen.

Berekening

Vereenvoudigd geldt: clean dark spread = elektriciteitsprijs − kolenkosten per MWh elektriciteit − CO₂-kosten per MWh elektriciteit. De kolenkosten per MWh elektriciteit volgen uit de kolenprijs per MWh brandstofenergie gedeeld door het elektrische rendement. De CO₂-kosten volgen uit de brandstofgerelateerde emissiefactor gedeeld door het rendement, vermenigvuldigd met de prijs van het emissierecht. De dark spread zonder de toevoeging „clean” omvat alleen de elektriciteitsprijs en de brandstofkosten.

Voor gepubliceerde referentiewaarden zijn conventies ontstaan. De prijsdienst ICIS beschrijft in zijn methodiek uit 2013 de volgende werkwijze: basis is de prijs voor geïmporteerde steenkool franco Amsterdam-Rotterdam-Antwerpen (CIF ARA, vaak API2 genoemd) in Amerikaanse dollar per ton. Deze prijs wordt omgerekend naar de lokale munt en gedeeld door 6,978 MWh per ton, wat overeenkomt met een calorische waarde van 6.000 kcal/kg. Als standaardrendement geldt 35 procent. Voor CO₂ hanteert ICIS de IPCC-factor van 0,34056 t CO₂ per MWh brandstofenergie (gerelateerd aan de onderste verbrandingswaarde). Dat levert ongeveer 0,973 t CO₂ per MWh elektriciteit op. S&P Global Platts publiceert dark spreads voor rendementen van 35 en 45 procent en gebruikt eveneens de omrekeningsfactor 6,978. Omdat echte installaties verschillen in rendement, kolenkwaliteit en inkoop, zijn zulke waarden richtwaarden en geen installatiegegevens.

Rekenvoorbeeld

Voor een bewust vereenvoudigd voorbeeld gelden de volgende aannames: de elektriciteitsprijs bedraagt 100 €/MWh, de kolen kosten 90 €/t en een emissierecht 70 €/t CO₂. De cijfers dienen alleen ter illustratie en zijn geen marktgegevens. 90 €/t gedeeld door 6,978 MWh/t geeft circa 12,90 € per MWh brandstofenergie. Bij 35 procent rendement kosten de kolen voor één MWh elektriciteit dus ongeveer 36,85 €. De CO₂-kosten bedragen 0,973 t maal 70 € en dus ongeveer 68,11 €. De clean dark spread ligt op circa −4,96 €/MWh. Een eenheid met 45 procent rendement heeft voor dezelfde hoeveelheid elektriciteit minder kolen nodig (circa 28,66 €) en stoot minder CO₂ uit (circa 0,757 t, oftewel 52,98 €). Zijn spread zou op circa +18,36 €/MWh liggen. Het voorbeeld laat zien: bij hoge CO₂-prijzen bepaalt het rendement sterk of een kolencentrale zijn variabele kosten dekt.

Steenkool, bruinkool en het woord „clean”

„Clean” betekent hier niet dat kolenstroom schoon zou zijn. De toevoeging geeft alleen aan dat de CO₂-kosten zijn meegerekend. Marktconforme clean dark spreads hebben betrekking op beursgehandelde geïmporteerde steenkool. Voor bruinkool bestaat er geen vergelijkbare marktprijs, omdat die meestal in dagbouw direct naast de centrale wordt gewonnen en niet internationaal wordt verhandeld. Analyses voor bruinkoolcentrales moeten daarom werken met geschatte winnings- en leveringskosten. Vakinhoudelijk moet een bewering uit de vorige versie worden gecorrigeerd: bruinkool veroorzaakt niet méér emissies per MWh elektriciteit omdat de energie-inhoud per kilogram laag is. Doorslaggevend is dat bruinkool per eenheid brandstofenergie meer CO₂ vrijmaakt. Het Umweltbundesamt (Duits federaal milieuagentschap) vermeldt voor Duitse ruwe bruinkool, afhankelijk van het winningsgebied en het jaar, circa 103 tot 114 t CO₂/TJ, voor ruwe steenkool in centrales circa 93 tot 94 t CO₂/TJ. Daar komen vaak lagere rendementen van oudere eenheden bij.

Vergelijking met de clean spark spread en de merit order

De overeenkomstige indicator voor gascentrales is de clean spark spread. ICIS rekent daarbij met een standaardrendement van 49,13 procent en 0,18404 t CO₂ per MWh gas (gerelateerd aan de bovenste verbrandingswaarde). Dat geeft circa 0,37 t CO₂ per MWh elektriciteit, dus duidelijk minder dan de bijna 0,97 t van een kolencentrale met 35 procent rendement. Stijgt de CO₂-prijs, dan daalt de clean dark spread daarom ongeveer tweeënhalf keer zo sterk als de clean spark spread. Deze verhouding bepaalt mede waar kolen- en gascentrales in de merit order staan. Daalt de clean dark spread duurzaam onder de clean spark spread, dan kan de inzet zich van kolen naar gas verplaatsen. Dat veronderstelt echter dat er voldoende gascentrales beschikbaar zijn en dat de gasprijzen niet in de weg werken.

Beperkingen van de indicator

De clean dark spread meet niet de volledige rendabiliteit van een centrale. Hij houdt geen rekening met investerings- en kapitaalkosten, noch met vaste exploitatie- en personeelskosten, onderhoud of ontmantelingsverplichtingen. Ook andere variabele kosten ontbreken, bijvoorbeeld voor hulpstoffen, rookgasreiniging, logistiek of netwerkvergoedingen. ICIS wijst er uitdrukkelijk op dat andere exploitatiekosten dan brandstof en CO₂ niet zijn inbegrepen. Een positieve spread toont daarom alleen aan dat de brandstof- en CO₂-kosten in het beschouwde uur, op de beschouwde dag of in het beschouwde termijnproduct gedekt zijn. Hij garandeert niet dat een centrale over het jaar winst maakt.

Ook de feitelijke inzet van centrales volgt niet automatisch uit één enkele spreadwaarde. Kolencentrales hebben minimumbelastingen, lange opstarttijden, opstartkosten en een slechter rendement bij deellast. Is de spread maar enkele uren positief, dan kan een start toch onrendabel zijn. Omgekeerd kan een eenheid bij een licht negatieve spread blijven draaien als uitschakelen en opnieuw opstarten duurder zouden zijn. Bovendien dekken exploitanten elektriciteit, kolen en emissierechten vaak vroegtijdig af op de termijnmarkt. Hun werkelijke marge kan dan sterk afwijken van de actuele dagspread. Voor de inzetbeslissing telt de actuele vervangingswaarde van een emissierecht. Ook een eerder goedkoop gekocht of gratis ontvangen emissierecht heeft opportuniteitskosten, omdat men het in plaats daarvan zou kunnen verkopen.

De spread hangt bovendien sterk af van de situatie in het elektriciteitssysteem. In uren met hoge residuele belasting, dus hoge vraag bij weinig wind- en zonnestroom, kunnen kolencentrales de prijs zetten. Bij hoge invoeding van hernieuwbare energie daalt de elektriciteitsprijs daarentegen. De spread wordt dan klein of negatief en kolencentrales worden uit de markt gedrukt. Netcongestie en de beschikbare centralecapaciteit veranderen het beeld bovendien.

Duiding voor leveringszekerheid en kolenuitstap

Een lage of negatieve clean dark spread toont aan dat marktexploitatie bij de aangenomen prijzen onaantrekkelijk is. Of een centrale nodig is voor de systeemveiligheid, bijvoorbeeld in de netreserve of voor redispatch, zegt hij niet. In dergelijke gevallen ontstaan opbrengsten en kosten buiten de gewone groothandel. Een duurzaam zwakke spread kan beslissingen over onderhoud, investeringen en buitengebruikstelling beïnvloeden. Hoe sterk de emissies daadwerkelijk dalen, hangt echter ook af van wettelijke sluitingstrajecten, de uitbouw van hernieuwbare energie, netten, opslag, flexibiliteit en de vraag.

Het meest veelzeggend is de indicator over de tijd heen en in vergelijking met de clean spark spread. Is hij gedurende langere tijd positief, dan draaien beschikbare kolencentrales waarschijnlijk veel. Is hij vaak negatief, dan draaien ze minder vaak en eerder alleen bij prijspieken. Voor wind- en zonne-installaties bestaat er geen directe tegenhanger, omdat zij tijdens de exploitatie noch brandstof noch CO₂-emissierechten betalen. De clean dark spread beantwoordt daarmee een beperkte maar belangrijke vraag: dekt een typische kolencentrale bij gegeven marktprijzen zijn kosten voor brandstof en emissies? Wie hem leest als een volledige uitspraak over winst, leveringszekerheid of klimaatimpact, vraagt te veel van de indicator.

Bronnen

European Daily Carbon Markets Methodology — ICIS; 2013-08-19. S. 3–4, Abschnitt „Spark and dark spreads“
Specifications Guide European Electricity — S&P Global Commodity Insights (Platts); unbekannt (Dokumentkopf: Latest update October 2026). Abschnitt Platts Dark Spreads (laut Suchergebnis-Auszug)
CO2-Emissionsfaktoren für fossile Brennstoffe (Climate Change 28/2022) — Umweltbundesamt; 2022. Tabellen zu Steinkohle und Braunkohle (laut Suchergebnis-Auszug)
Richtlinie 2003/87/EG über ein System für den Handel mit Treibhausgasemissionszertifikaten — Europäische Union (EUR-Lex); 2003-10-13 (Ursprungsfassung, seither mehrfach geändert). Anhang I
Urteil des Gerichtshofs in der Rechtssache C-682/17 (ExxonMobil Production Deutschland) — Gerichtshof der Europäischen Union (EUR-Lex); 2019 (genaues Datum nicht geprüft). Randnummern zu Anhang I und Art. 3 Buchst. u der Richtlinie 2003/87

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:17