f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Clean spark spread

Clean spark spread gascentrale elektriciteitsmarkt aardgas EU-emissiehandel CO2-prijs inzet van centrales Dekkingsbijdrage

De clean spark spread is de rekenkundige marge van een gascentrale per geproduceerde megawattuur elektriciteit. Daarvan worden de brandstofkosten en de kosten voor CO₂-emissierechten afgetrokken. De kengetal vergelijkt de haalbare elektriciteitsprijs met de twee belangrijkste variabele kosten van elektriciteitsopwekking uit aardgas. Is de waarde positief, dan blijft er na gas en emissierechten een overschot over dat kan bijdragen aan de dekking van overige kosten. Is de waarde negatief, dan volstaan de elektriciteitsopbrengsten alleen niet om gas en emissierechten te betalen.

Formule en eenheden

De gebruikelijke eenheid is euro per megawattuur elektrische energie (€/MWh_el). In de kengetal komen drie markten samen: de elektriciteitsmarkt, de gasmarkt en de markt voor emissierechten in de EU-emissiehandel. Vereenvoudigd geldt: clean spark spread = elektriciteitsprijs − gasprijs ÷ elektrisch rendement − CO₂-prijs × emissiefactor van het gas ÷ elektrisch rendement. Elektriciteits- en gasprijs moeten in dezelfde valuta en dezelfde energie-eenheid worden uitgedrukt. Wordt gas of elektriciteit buiten de eurozone verhandeld, dan komt daar nog de wisselkoers bij, aangezien emissierechten in euro worden verhandeld.

Het rendement geeft aan hoeveel gasenergie nodig is voor één megawattuur elektriciteit. Een centrale met 50 procent rendement heeft twee megawattuur gasenergie nodig voor één megawattuur elektriciteit. Bij werkelijke gascentrales ligt het meestal tussen ongeveer 50 en 60 procent. De CO₂-kosten volgen uit de emissiefactor van aardgas. Volgens het Umweltbundesamt bedraagt die voor in Duitsland gebruikt aardgas ongeveer 55,7 tot 55,9 ton CO₂ per terajoule, betrokken op de onderste verbrandingswaarde. De standaardwaarde van het IPCC is 56,1 t CO₂/TJ. Omgerekend is dat circa 0,20 ton CO₂ per megawattuur gasenergie. Bij 50 procent rendement ontstaat dus ruim 0,4 ton CO₂ per megawattuur elektriciteit.

Een veelvoorkomende rekenfout zit in de referentie van de energiehoeveelheden. In de gassector wordt aardgas doorgaans afgerekend op basis van de bovenste verbrandingswaarde (Hs). Centralerendementen en emissiefactoren hebben daarentegen meestal betrekking op de onderste verbrandingswaarde (Hi). Bij aardgas ligt de bovenste verbrandingswaarde ongeveer 10 tot 11 procent boven de onderste. Wie beide referenties door elkaar gebruikt, onderschat de brandstof- en CO₂-kosten per megawattuur elektriciteit in deze orde van grootte. Een zuivere berekening vermeldt daarom altijd op welke grootheid gasprijs, rendement en emissiefactor betrekking hebben.

Rekenvoorbeeld

De volgende waarden zijn vrij gekozen en geen actuele marktprijzen: elektriciteit kost 100 €/MWh, gas 35 €/MWh (betrokken op de onderste verbrandingswaarde), een CO₂-emissierecht 75 € per ton. Een efficiënte stoom-en-gascentrale (STEG) met 55 procent rendement heeft circa 1,82 MWh gas per MWh elektriciteit nodig. Dat kost ongeveer 63,6 €. Daarbij komt circa 0,37 ton CO₂ vrij, wat ongeveer 27,5 € kost. De clean spark spread bedraagt daarmee circa +9 €/MWh. Een open gasturbine met 38 procent rendement heeft bij dezelfde prijzen gaskosten van circa 92 € en CO₂-kosten van circa 40 €. Haar spread bedraagt circa −32 €/MWh. Het voorbeeld toont: de spread geldt altijd slechts voor een aangenomen type centrale. Zonder vermelding van het rendement blijft onduidelijk welke installatie eigenlijk wordt beoordeeld.

Gepubliceerde spread-indices werken met vaste standaardaannames. Een wijdverbreide conventie uit de Britse markt rekent met een rendement van ruim 49 procent en een factor van 0,411 ton CO₂ per megawattuur elektriciteit. Dergelijke indexwaarden zijn geschikt als marktindicator. Over de marge van een specifieke installatie zeggen ze slechts beperkt iets.

Afbakening ten opzichte van spark spread en clean dark spread

De eenvoudige spark spread trekt alleen de brandstofkosten af. De toevoeging „clean” betekent niet dat de centrale emissievrij werkt. Ze betekent slechts dat de kosten van de emissies in de berekening worden meegenomen. Aardgas veroorzaakt bij verbranding nog steeds CO₂, zij het per kilowattuur elektriciteit meestal aanzienlijk minder dan kolen. De clean spark spread is dus een economische kengetal en geen ecologische beoordeling. Upstream-emissies, zoals methaanverliezen bij winning en transport, omvat hij niet.

Het tegenstuk voor kolencentrales is de clean dark spread. Stijgt de CO₂-prijs, dan treft dat kolencentrales door hun hogere emissiefactor harder dan gascentrales. Stijgt daarentegen de gasprijs sterk, dan verliezen gascentrales ondanks lagere emissies aan concurrentiekracht. Waar gas en kolen in de inzetvolgorde om dezelfde positie concurreren, geldt het samenspel van beide spreads als een belangrijke kortetermijndrijver van de CO₂-prijzen. Ook omgekeerd hangt de relatieve positie niet van één enkele grootheid af, maar van brandstofprijzen, rendementen en prijzen van emissierechten samen.

Juridisch kader van de CO₂-kosten

Dat CO₂-kosten überhaupt in de berekening worden meegenomen, volgt in de EU uit de Emissiehandelsrichtlijn 2003/87/EG. Volgens bijlage I valt de verbranding van brandstoffen in installaties met een totaal nominaal thermisch ingangsvermogen van meer dan 20 MW onder de emissiehandel. Installaties voor de verbranding van gevaarlijk afval of huishoudelijk afval zijn uitgezonderd. De geconsolideerde versie voorziet in de mogelijkheid om deze drempel vanaf 2031 te verlagen. In Duitsland wordt dit omgezet door de Treibhausgas-Emissionshandelsgesetz (TEHG). Deze omvat verbrandingseenheden met samen 20 MW thermisch ingangsvermogen of meer in één installatie. Voor grotere gascentrales is de formule met de EU-prijs voor emissierechten daarom passend. Voor kleinere installaties onder deze drempel geldt de EU-prijs voor emissierechten niet rechtstreeks.

Betekenis voor de inzet van centrales

De clean spark spread weerspiegelt een deel van de kortetermijninzetbeslissing. Exploitanten bieden elektriciteit doorgaans zo aan dat ten minste de variabele kosten gedekt zijn. Daartoe behoren brandstof, emissierechten en andere kortetermijnposten zoals variabele exploitatie- en onderhoudskosten. Emissierechten tellen ook als kosten wanneer ze al in bezit zijn, omdat ze anders op de markt verkocht zouden kunnen worden. Economen spreken hier van alternatieve kosten (opportuniteitskosten).

Voor de feitelijke bedrijfsvoering volstaat de kengetal alleen echter niet:

  • Startkosten en opstarttijden: een op korte termijn positieve spread rechtvaardigt een start niet als de verwachte looptijd de startkosten niet dekt.

  • Minimumbelasting en technische grenzen: een centrale kan ondanks enkele uren met negatieve spread blijven doorlopen als uitschakelen en opnieuw opstarten duurder zouden zijn.

  • Warmtekrachtkoppeling: wordt tegelijk warmte afgezet, dan veranderen warmteopbrengsten en warmteleveringsverplichtingen de berekening aanzienlijk.

  • Andere inkomstenbronnen: inkomsten uit regelvermogen of redispatch zijn niet begrepen in de eenvoudige verkoopprijs van elektriciteit.

Geen maatstaf voor de totale rentabiliteit

Een positieve clean spark spread betekent nog niet dat een gascentrale in totaal rendabel is of dat de bouw ervan loont. Investerings- en kapitaalkosten, vaste kosten, personeel, onderhoud, netaansluiting, kosten van gascapaciteit, beschikbaarheidsrisico's en regelgevende eisen ontbreken in de kengetal. Ze beschrijft eerder een kortetermijn-dekkingsbijdrage van een bestaande installatie. Wie wil investeren, heeft verwachtingen nodig over vele jaren: over draaiuren, prijsschommelingen, beleidsregels en mogelijke opbrengsten uit andere markten.

Merit order, residuele belasting en tijdsafhankelijkheid

Op de elektriciteitsmarkt hangt de clean spark spread nauw samen met de merit order en de marginale kosten. In uren met hoge vraag en weinig wind- en zonne-energie bepalen gascentrales vaak de prijs. Dan werken gasprijs en CO₂-prijs rechtstreeks door op de elektriciteitsprijs. Bepaalt een minder efficiënte gascentrale de prijs, dan behalen efficiëntere installaties een positieve spread. Bepaalt de installatie zelf de prijs, dan dekt zij nog maar nauwelijks haar kortetermijnkosten.

Met meer wind- en zonne-energie verandert de zeggingskracht van de kengetal. Deze installaties hebben zeer lage marginale kosten op korte termijn. In uren met hoge invoeding daalt de elektriciteitsprijs, soms tot nul of daaronder. De opbrengstkansen van gascentrales verschuiven daarom naar uren met hoge residuele belasting. De spread wordt daardoor sterk tijdsafhankelijk. Jaargemiddelden verdoezelen of de marge in enkele schaarse uren hoog is of over vele uren laag blijft.

Leveringszekerheid en marktontwerp

Een elektriciteitssysteem kan gascentrales als flexibel vermogen nodig hebben, ook al draaien ze slechts enkele uren per jaar. Lage of vaak negatieve spreads kunnen bestaande installaties economisch onder druk zetten of investeringen verhinderen. Daaruit volgt niet automatisch een probleem voor de leveringszekerheid. Opslag, lastverschuiving, netuitbreiding, import en andere centrales kunnen eveneens bijdragen. De kengetal laat echter zien of de energy-only-markt voldoende kortetermijnopbrengsten voor regelbare capaciteit genereert. Is dat niet het geval, dan wordt gesproken over het zogenoemde missing-money-probleem en over capaciteitsmechanismen of een strategische reserve. De netreserve moet hiervan worden onderscheiden: zij dient vooral om netcongestie te verhelpen en niet om de markt als geheel veilig te stellen.

De spread maakt de waarde van flexibiliteit slechts zichtbaar via de haalbare elektriciteitsprijs. Laat de markt in schaarste-uren hoge prijzen toe, dan wordt flexibiliteit vergoed. Beperken prijsplafonds, ingrepen of onvolledige marktregels de schaarstesignalen, dan weerspiegelt de spread de waarde van het beschikbaar gehouden vermogen slechts gedeeltelijk.

Correct gebruik van het begrip

In debatten wordt een hoge spread vaak gelezen als bewijs van buitensporige winsten en een lage als bewijs van onrendabiliteit. Beide interpretaties kunnen kloppen, mits periode, type centrale en kostenaannames duidelijk zijn benoemd. Problematisch zijn vergelijkingen die verschillende gasprijzen, rendementen, energiereferenties of CO₂-prijzen door elkaar halen. Ook prijzen op de termijnmarkt en op de spotmarkt mogen niet zomaar aan elkaar gelijkgesteld worden. Veel exploitanten dekken elektriciteit, gas en emissierechten vooraf af. Een spread op basis van actuele spotprijzen beschrijft dan niet de werkelijk behaalde marge. De kengetal wordt pas betrouwbaar als rendement, prijsbasis, periode en kostencomponenten worden vermeld. Dan toont ze goed hoe elektriciteitsprijs, gasprijs, CO₂-prijs en inzet van centrales met elkaar samenhangen.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:21

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.