f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Verschilcontract

Verschilcontract Contract for difference CfD strike price elektriciteitsmarkt ondersteuning Investeringen

Een verschilcontract is een contract dat de afwijking tussen een overeengekomen prijs en een referentieprijs financieel vereffent. Op de elektriciteitsmarkt spreekt men vaak van het Engelse Contract for Difference, kortweg CfD. De installatie-exploitant verkoopt zijn stroom doorgaans nog steeds zelf op de markt. Ligt de relevante referentieprijs onder de overeengekomen contractprijs, dan ontvangt hij een vereffeningsbetaling. Bij een tweezijdig contract betaalt hij het verschil terug als de referentieprijs hoger ligt. Bij een eenzijdig contract vervalt deze terugbetaling. Het werkt dan enkel als een prijsvloer.

De overeengekomen contractprijs noemt men meestal strike price. Het is geen fysieke leveringsprijs, maar een rekengrootheid om de opbrengsten af te dekken. De referentieprijs kan bijvoorbeeld een prijs op de spotmarkt zijn, een gemiddelde marktwaarde van een technologie of een anderszins vastgelegde index. Welke prijsgrootheid wordt gekozen, is geen technisch bijzaak. Daarvan hangt af welke risico's bij de exploitant blijven en welke naar de contractuele wederpartij overgaan.

Een verschilcontract scheidt zo twee niveaus die in het debat vaak door elkaar worden gehaald: de fysieke commercialisering van stroom en de financiële afdekking van de opbrengsten. De stroom wordt nog steeds op de elektriciteitsmarkt ingevoed en daar verkocht. Het contract zorgt er bovendien voor dat de opbrengsten zich rond een overeengekomen waarde stabiliseren. Een CfD betekent daarom noch automatisch een afnamegarantie, noch dat de installatie volledig uit de markt wordt gehaald.

Strike price, referentieprijs en vereffeningsbetaling

De basisberekening van een tweezijdig verschilcontract is eenvoudig. Stel dat de strike price 70 euro per megawattuur bedraagt, wat overeenkomt met 7 cent per kilowattuur. Ligt de referentieprijs op 50 euro per megawattuur, dan ontvangt de exploitant 20 euro per megawattuur als vereffening. Ligt de referentieprijs op 90 euro per megawattuur, dan betaalt hij 20 euro per megawattuur terug. Bij een eenzijdig contract zou hij in het eerste geval eveneens 20 euro ontvangen, maar in het tweede geval niets hoeven terug te betalen. Hij zou dus de volledige meeropbrengsten behouden. Een tweezijdig contract egaliseert de opbrengsten dus naar beneden en naar boven.

Belangrijk is: afgedekt is alleen de referentieprijs, niet noodzakelijk de opbrengst die de afzonderlijke installatie daadwerkelijk behaalt. Verkoopt een exploitant zijn stroom op momenten met slechtere prijzen dan de referentiewaarde, dan blijft dat verschil bij hem. Behaalt hij betere prijzen, dan mag hij het voordeel houden. Wordt een uurlijkse of kwartierlijkse marktprijs als referentie gebruikt, dan volgt de vereffening de feitelijke prijssignalen nauw. Bij een maand- of jaargemiddelde blijven kortetermijnmarktprikkels sterker bij de exploitant liggen. Een technologiespecifieke marktwaarde verschuift de verdeling van volume- en profielrisico's. Bij wind- en zonnestroom is dat bijzonder relevant, omdat veel installaties van dezelfde technologie tegelijk produceren en zo hun eigen marktwaarde verlagen. Dit effect heet kannibalisatie-effect.

De strike price kan door de overheid worden vastgelegd of via aanbestedingen worden bepaald. In aanbestedingen bieden projectontwikkelaars de prijs waartegen zij een installatie willen bouwen en exploiteren. De gunning gaat doorgaans naar de goedkoopste biedingen, op voorwaarde dat de projecten aan de vereisten voldoen. Zo wordt het verschilcontract tegelijk een steuninstrument en een procedure die investeringskosten, kapitaalkosten en verwachte marktopbrengsten omzet in een via concurrentie bepaalde prijs. Ontwerpparameters zoals inflatieaanpassing, looptijd en volumebeperking beïnvloeden welk bod een bieder haalbaar vindt.

Eenzijdig en tweezijdig aan de hand van het voorbeeld van de EEG

De Duitse marktpremie volgens de EEG 2023 is een voorbeeld van een eenzijdig, glijdend verschilmechanisme. De exploitant commercialiseert de stroom rechtstreeks. De marktpremie volgt uit de aan te leggen waarde min de energiedrager-specifieke marktwaarde. Levert de berekening een negatieve waarde op, dan wordt de premie op nul gezet. Een terugbetaling vindt dus niet plaats. Voor installaties die vóór 2023 in bedrijf zijn genomen of een gunning hebben gekregen, geldt in beginsel de maandmarktwaarde als referentie, voor andere installaties de jaarmarktwaarde. Bij wind en zon is dat een met het productieprofiel gewogen spotmarktprijs, bijvoorbeeld de marktwaarde zon. De premie wordt betaald op rechtstreeks gecommercialiseerde en daadwerkelijk ingevoede stroom.

Afbakening ten opzichte van invoedingsvergoeding, PPA en termijnmarkt

Een verschilcontract moet worden onderscheiden van een klassieke invoedingsvergoeding. Daar ontvangt de exploitant een vast tarief per ingevoede kilowattuur, onafhankelijk van de marktprijs. De commercialisering wordt meestal door de netbeheerder overgenomen. Een CfD kan daarentegen zo worden vormgegeven dat de exploitant zelf aan de markt deelneemt, bijvoorbeeld via directe commercialisering, en prijssignalen voor inzet, beschikbaarheid en commercialisering oppikt. Of dat lukt, hangt echter af van de contractdetails, niet van de term alleen.

Ook een Power Purchase Agreement (PPA) is iets anders. Een PPA is een doorgaans meerjarig leverings- of afnamecontract tussen producent en koper. Het regelt prijs, volume, looptijd en vaak de overdracht van herkomstgaranties, hetzij als fysieke levering, hetzij financieel-administratief. Een verschilcontract vereist geen levering aan de contractuele wederpartij. Het kan zuiver financieel werken, terwijl de stroom op de beurs of via andere contracten wordt verkocht. Worden staatsgesteunde CfD's met PPA's gecombineerd, dan beveelt de Europese Commissie een vormgeving aan die kruissubsidiëring van de PPA-afnemer en verstoringen op PPA-markten vermijdt.

Van de termijnmarkt verschilt de staatsgesteunde CfD vooral door zijn institutionele rol. Ook futures en forwards kunnen prijzen afdekken. Zij worden echter tussen marktpartijen verhandeld en lopen meestal slechts enkele jaren. Een politiek georganiseerd verschilcontract voor nieuwe productie-installaties dient daarentegen om investeringen te bevorderen. Het draagt een deel van het langetermijnprijsrisico over aan een openbare instantie, een omslag of een andere centrale tegenpartij. De Europese Commissie noemt termijnproducten, PPA's en tweezijdige CfD's als de meest gangbare langetermijninstrumenten in de elektriciteitssector.

Waarom verschilcontracten investeringen vergemakkelijken

Veel installaties in het elektriciteitssysteem kosten in het begin veel en tijdens de exploitatie relatief weinig. Dat geldt in het bijzonder voor windenergie, fotovoltaïsche zonne-energie, kernenergie en grote waterkracht. Voor investeerders telt daarom niet alleen de verwachte gemiddelde elektriciteitsprijs. Doorslaggevend is ook hoe sterk de opbrengsten schommelen en of banken ze als betrouwbaar beoordelen. Een project met onzekere opbrengsten moet hogere rendementen bieden of krijgt slechtere kredietvoorwaarden.

Een verschilcontract kan dit risico verminderen. Zijn toekomstige opbrengsten gedeeltelijk afgedekt, dan dalen de financieringskosten. Bij kapitaalintensieve technologieën werkt dat sterk, omdat de kapitaalkosten een groot deel van de productiekosten van elektriciteit uitmaken. De CfD werkt dan minder via een hogere vergoeding dan via een andere verdeling van het risico. Dat kan consumenten of belastingbetalers ontlasten als de openbare afdekking goedkoper is dan private risicopremies.

Gratis is dit effect echter niet. Het prijsrisico verdwijnt niet, het wordt alleen verlegd. Bij lage marktprijzen moet de tegenpartij vereffening betalen. Bij hoge marktprijzen vloeien bij tweezijdige CfD's terugbetalingen. Voor een beoordeling telt daarom de volledige looptijd, niet één afzonderlijk jaar met bijzonder hoge of lage prijzen. Een te hoge strike price leidt tot overstimulering. Is hij te laag, dan worden projecten mogelijk niet gebouwd of komen ze later economisch onder druk te staan.

Marktprikkels en typische misinterpretaties

Een veelgemaakte fout is verschilcontracten te zien als een volledige oplossing voor investeringszekerheid en marktontwerp. Een CfD stabiliseert opbrengsten, maar lost geen vragen op over netaansluiting, vergunningen, grond, toeleveringsketens of systeemintegratie. Een windinstallatie met CfD heeft nog steeds een netaansluiting nodig, moet in een balansverantwoordelijke portefeuille worden opgenomen en beïnvloedt de residuele belasting. Ook een zonne-installatie met afgedekte opbrengsten kan invoeden wanneer het lokale net overbelast is of de beursprijs zeer laag is.

Even onnauwkeurig is het om verschilcontracten gelijk te stellen aan een afschaffing van de elektriciteitsmarkt. De markt blijft belangrijk voor inzetbeslissingen, kortetermijnschaarstesignalen en het in evenwicht brengen van vraag en aanbod, zolang de contractregels deze signalen niet afschermen. Een CfD kan marktsignalen echter afzwakken wanneer exploitanten bij negatieve prijzen of netcongestie nauwelijks nog economische verantwoordelijkheid dragen. Daarom bevatten steunregelingen vaak voorschriften over negatieve prijzen, directe commercialisering, beschikbaarheid of curtailment. Het EU-recht eist uitdrukkelijk dat tweezijdige CfD's de prikkels behouden van vergelijkbare niet-gesteunde installaties om zich marktconform te gedragen.

Bijzonder belangrijk is of de vereffening wordt betaald op daadwerkelijk geproduceerde volumes of op een referentieproductie. Betalingen op de reële invoeding kunnen ertoe verleiden ook bij lage of negatieve marktwaarde te produceren. Betalingen op een referentievolume kunnen dat voorkomen, maar zijn complexer en vereisen betrouwbare gegevens. De EU-wetgever noemt naast op invoeding gebaseerde contracten met één of meerdere strike prices uitdrukkelijk ook minimumprijzen en zogeheten capability- of yardstick-modellen. Bij dergelijke modellen hangt de betaling af van de mogelijke productie of van een vergelijkingsmaatstaf. De technische vormgeving beslist of een verschilcontract flexibiliteit vergemakkelijkt of verkeerde prikkels voor starre invoeding creëert.

Rechtskader in de EU en in Duitsland

Met de hervorming van het EU-elektriciteitsmarktontwerp door Verordening (EU) 2024/1747 kwam artikel 19d in de Elektriciteitsverordening (EU) 2019/943. Daarna moeten directe prijssteunregelingen voor investeringen in nieuwe installaties voor stroomopwekking uit wind, zon, geothermie, waterkracht zonder opslag en kernenergie vanaf 17 juli 2027 worden vormgegeven als tweezijdige verschilcontracten of als gelijkwaardige regelingen met hetzelfde effect. Voor offshore-installaties die via hybride interconnectoren zijn aangesloten, geldt 17 juli 2029. De verplichting betreft alleen nieuwe contracten met directe prijssteun. Investeringssubsidies, belastingvoordelen of opslagsteun vallen daar niet onder. De lidstaten mogen de inkomsten uit terugbetalingen doorgeven aan eindafnemers. Of een steunmaatregel uit het oogpunt van het staatssteunrecht toelaatbaar is, toetst de Europese Commissie nog steeds aan het staatssteunrecht. In december 2025 publiceerde zij daarover richtsnoeren voor het ontwerp van tweezijdige CfD's.

In Duitsland moet deze voorschrift met de EEG-wijziging 2027 worden omgezet. Het federale kabinet heeft het ontwerp op 29 juli 2026 goedgekeurd. De Bondsdag heeft het als Drucksache 21/7867 op 24 september 2026 in eerste lezing behandeld, en de Bondsraad heeft een standpunt ingenomen. Volgens het regeringsontwerp moet de marktpremie voor nieuw gesteunde installaties vanaf 100 kilowatt geïnstalleerd vermogen worden aangevuld met een afroommechanisme, de zogeheten herfinancieringsbijdrage. Ligt de marktwaarde boven de aan te leggen waarde, dan moeten de exploitanten meeropbrengsten terugbetalen. Het tot dusver eenzijdige model zou zo een tweezijdig contract worden. Eind oktober 2026 was de wet nog niet aangenomen. Paragraafnummers, drempelwaarden en overgangsregels kunnen in de parlementaire procedure en door de staatssteungoedkeuring nog veranderen.

Institutionele betekenis in het elektriciteitssysteem

Verschilcontracten raken meerdere domeinen tegelijk. Zij zijn steuninstrument, financieringsmechanisme, marktregel en risicoverdeling. In de EU moeten zij verenigbaar zijn met het staatssteunrecht, het elektriciteitsmarktontwerp en de nationale steunwetten. Daarnaast rijst de vraag of betalingen verlopen via de staatsbegroting, via omslagen, via een speciale rekening of via een andere afwikkelingsinstantie. Daarvan hangt af wie prijsrisico's draagt en hoe transparant de kosten worden weergegeven.

Voor consumenten is een CfD niet automatisch een last of een ontlasting. Bij lage marktprijzen vallen steunbetalingen aan. Bij hoge marktprijzen kunnen terugbetalingen de systeemkosten verlagen of aan de consumenten worden doorgegeven. Of het mechanisme daadwerkelijk egaliserend werkt, hangt af van het contractvolume, de prijsontwikkeling, de afwikkelingsregels en de politieke bestemming van de terugvloeiingen. Wie alleen naar de uitbetalingen kijkt, ziet over het hoofd dat tweezijdige contracten in beide richtingen werken.

Voor producenten verandert het verschilcontract de omgang met opbrengstrisico's. Het maakt hen minder afhankelijk van langetermijnprijsprognoses voor elektriciteit, maar kan nieuwe regelgevende risico's creëren. Aanbestedingsontwerp, indexering, inflatieaanpassing, looptijd, uitstap- en opzeggingsrechten en sancties bij niet-nakoming worden centrale projectgrootheden. Voor banken en investeerders telt daarom niet alleen de hoogte van de strike price, maar de betrouwbaarheid van het volledige contractkader.

Een verschilcontract beschrijft in het elektriciteitssysteem dus geen eenvoudige vaste prijs, maar een regelgebonden verdeling van marktprijsrisico's. Zijn werking volgt uit het samenspel van strike price, referentieprijs, volumedefinitie, terugbetalingsregel, commercialiseringsverplichtingen en openbare afwikkeling. Nauwkeurig gebruikt toont de term hoe investeringszekerheid kan worden georganiseerd zonder de kortetermijnmarktcoördinatie te vervangen. Onnauwkeurig gebruikt verhult hij precies de contractdetails waarvan kosten, prikkels en systeemeffecten afhangen.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:03

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.