Veiling in de emissiehandel · Woordenlijst

Veiling in de emissiehandel betekent dat de overheid emissierechten veilt in plaats van ze gratis uit te delen. Wie onder een emissiehandelssysteem valt, moet voor elke uitgestoten ton CO₂-equivalent een emissierecht inleveren. In de EU-emissiehandel geldt dat voor exploitanten van elektriciteitscentrales en industriële installaties, voor luchtvaartuigexploitanten en sinds de uitbreiding in 2024 ook voor scheepvaartbedrijven. Een emissierecht, in het Engels EU Allowance (EUA), geeft het recht om één ton CO₂-equivalent uit te stoten. Als de emissierechten uit veilingen komen, krijgen bedrijven ze niet cadeau. Ze kopen ze ofwel op een van de regelmatige veilingen, ofwel later op de secundaire markt.

Belangrijk is wat de veiling wel en niet doet. Hoeveel emissierechten er in totaal zijn, wordt bepaald door het politiek vastgestelde plafond, in het Engels cap. Die hoeveelheid daalt elk jaar. De veiling bepaalt alleen hoe en tegen welke prijs een deel van die hoeveelheid voor het eerst in omloop komt. Ze is dus een verdelingsprocedure en geen klimaatdoelstelling.

Hoe de veiling verloopt

Sinds 2013 is veiling in de EU-emissiehandel de standaardprocedure voor de verdeling van emissierechten. De lidstaten veilen hun emissierechten volgens de regels van de emissiehandelsrichtlijn 2003/87/EG en de veilingverordening. Sinds 2023 geldt daarvoor Gedelegeerde Verordening (EU) 2023/2830, die de eerdere Verordening (EU) nr. 1031/2010 heeft vervangen. De veilingen moeten open, transparant, uniform en non-discriminatoir zijn. Elk land wijst een veilinghouder aan. Die zet de emissierechten op het platform en draagt de opbrengsten door aan de staat. Voor het Innovatiefonds en het Moderniseringsfonds neemt de Europese Investeringsbank deze rol op zich.

Bijna alle veilingen verlopen via de European Energy Exchange (EEX) in Leipzig. Zij is het gemeenschappelijke veilingplatform voor 25 lidstaten en voor IJsland, Liechtenstein en Noorwegen. Duitsland gebruikt de EEX als eigen, afzonderlijk aangewezen platform en veilt op vrijdag. Op het gemeenschappelijke platform vinden de veilingen plaats op maandag, dinsdag en donderdag. In juni 2026 heeft de Commissie de EEX opnieuw voor vijf jaar als gemeenschappelijk platform aangewezen, met ingang van 2027. Het huidige platform veilt nog tot en met 14 december 2026.

De procedure is een eenfasige, verzegelde veiling met uniforme prijs. Bieders brengen in één enkele biedperiode een willekeurig aantal biedingen uit, telkens in loten van 500 emissierechten met een prijs per emissierecht. De biedingen van andere deelnemers zien ze daarbij niet. Daarna worden alle biedingen aflopend op prijs gesorteerd en worden de hoeveelheden opgeteld. De prijs waarbij de aangeboden hoeveelheid is bereikt, wordt de toewijzingsprijs. Alle succesvolle bieders betalen dezelfde prijs, ook als ze meer hebben geboden. Het principe lijkt op de pay-as-cleared-methode op elektriciteitsbeurzen. Bieden mogen onder meer exploitanten van installaties en luchtvaartuigen en hun concernondernemingen, toegelaten beleggingsondernemingen en kredietinstellingen, en bepaalde andere toegelaten marktdeelnemers.

De prijs wordt niet door de veiling alleen bepaald. Het grootste deel van de prijsvorming vindt plaats in de lopende handel in emissierechten op de secundaire markt en de termijnmarkt, en de toewijzingsprijzen liggen meestal dicht bij die marktprijzen. Opdat een veiling niet ver onder de marktprijs afsluit, is er een geheime minimumprijs die zich op de marktprijs richt. Wordt die onderschreden of is de vraag te laag, dan wordt de veiling afgebroken. De Commissie heeft voor april tot september 2026 een gemiddelde prijs voor emissierechten van ongeveer 79 euro per ton gepubliceerd. Deze waarde is een momentopname en schommelt.

Veiling en gratis toewijzing

In de EU-emissiehandel bestaan veiling en gratis toewijzing naast elkaar. Van 2021 tot 2030 moet in beginsel tot 57 procent van de algemene emissierechten worden geveild. Omdat hoeveelheden voor reserves en fondsen worden afgezonderd, werd van 2021 tot 2025 aanvankelijk slechts ongeveer 51,5 procent van het jaarlijkse plafond geveild. De marktstabiliteitsreserve verlaagt de veilinghoeveelheden bovendien als er te veel emissierechten in omloop zijn. De rest krijgen vooral industriesectoren gratis, waar het gevaar bestaat dat de productie verhuist naar landen zonder vergelijkbare CO₂-kosten (carbon leakage). Deze toewijzing berust tegenwoordig vooral op efficiëntiereferentiewaarden (benchmarks) en productiegegevens en niet meer, zoals in de beginperiode, grotendeels op de eerdere emissies van de installaties. Bij luchtvaartexploitanten wordt het aandeel geveilde emissierechten stapsgewijs verhoogd: vanaf 2026 wordt het grootste deel van de luchtvaartrechten geveild.

Voor elektriciteitsproducenten geldt een duidelijke regel: sinds 2013 moeten ze hun emissierechten in de regel volledig kopen. Een uitzondering vormen lidstaten met een lager economisch niveau, die hun energiesector tot 2030 nog gratis emissierechten mogen geven. Daarvan maken in de lopende handelsperiode alleen Bulgarije, Hongarije en Roemenië gebruik. De betalingsvorm verandert vooral hoe zwaar de liquiditeit van een onderneming wordt belast en hoe zichtbaar de kosten zijn. De prikkel om emissies te verlagen ontstaat echter uit de schaarste van de emissierechten en de daaruit voortvloeiende CO₂-prijs.

Betekenis in de elektriciteitssector

Centrales calculeren de CO₂-prijs in hun variabele productiekosten. Een kolencentrale stoot per geproduceerde megawattuur aanzienlijk meer CO₂ uit dan een moderne gascentrale. Wind- en zonne-installaties hebben tijdens de werking geen brandstof- of CO₂-kosten. Stijgt de CO₂-prijs, dan wordt daarom vooral kolenstroom duurder, gasstroom ook, maar minder sterk. Dat verschuift de inzetvolgorde van de centrales, de merit order. Centrales met hoge specifieke emissies schuiven naar achteren als emissiearmere productie beschikbaar is.

Daarbij speelt het geen rol of een centrale-exploitant zijn emissierechten rechtstreeks op de veiling koopt of later op de markt. Voor de beslissing of een centrale draait, telt alleen wat een extra megawattuur kost. De CO₂-prijs is daarom onderdeel van de marginale kosten. Een voorbeeld: bij 80 euro per ton en ongeveer 0,35 ton CO₂ per megawattuur komt er bij een gascentrale ongeveer 28 euro per megawattuur bij. Bij een bruinkoolcentrale met ongeveer één ton per megawattuur is dat ongeveer 80 euro. Dit zijn afgeronde richtwaarden die per installatie en rendement afwijken.

De veiling garandeert echter geen emissiearme stroom. Als hernieuwbare productie, netten, opslag en flexibele vraag niet volstaan, blijven fossiele centrales nodig om de belasting te dekken. De CO₂-prijs bepaalt dan mee welke fossiele centrale draait en hoe duur die stroom is. Hij kan investeringen in emissiearme installaties, efficiëntie en flexibiliteit aanzwengelen. Netaansluitingen, vergunningen, grond en betrouwbare investeringsvoorwaarden kan hij echter niet vervangen.

Kosten, prijzen en doorberekening

In de groothandel richt de elektriciteitsprijs zich vaak naar de kosten van de laatste centrale die nog nodig is om de vraag te dekken. Heeft die centrale CO₂-kosten, dan vloeien ze in de marktprijs. Daarvan profiteren ook wind- en zonne-installaties, die zelf geen emissierechten nodig hebben, voor zover ze tegen de marktprijs verkopen. Dat is geen fout van de veiling, maar een gevolg van de prijsvorming op de elektriciteitsmarkt.

Ook gratis toegewezen emissierechten hebben een marktwaarde, want hun bezitter zou ze kunnen verkopen. Wie ze voor eigen emissies gebruikt, ziet af van die opbrengst. Dat zijn opportuniteitskosten, die eveneens in productprijzen kunnen doorwerken. Als bedrijven gratis ontvangen emissierechten toch in hun prijzen verrekenen, ontstaan extra winsten, de zogeheten windfall profits. De Europese Commissie noemt het vermijden van dergelijke winsten uitdrukkelijk als een reden voor de veiling.

Voor huishoudens en bedrijven telt niet alleen de prijs van emissierechten, maar het totale effect op energieprijzen, nettarieven, heffingen en investeringen. Wie de kosten uiteindelijk draagt, hangt ervan af hoe sterk individuele verbruikers door energieprijzen worden getroffen en waarvoor de veilingopbrengsten worden gebruikt.

Inkomsten en hun besteding

De veilingen brengen veel geld op. Sinds 2013 heeft de EU-emissiehandel volgens de Commissie meer dan 230 miljard euro aan veilingopbrengsten opgeleverd, alleen al in 2024 ongeveer 38,8 miljard euro. Ongeveer 25 miljard euro daarvan ging rechtstreeks naar de lidstaten. Een deel van de opbrengsten vloeit naar EU-fondsen: het Innovatiefonds, het Moderniseringsfonds voor 13 lidstaten en vanaf 2026 het Sociaal Klimaatfonds. Ongeveer 90 procent van de veilinghoeveelheden wordt op basis van de eerdere emissies van de landen over de lidstaten verdeeld. De overige 10 procent gaat ter compensatie naar 16 economisch zwakkere lidstaten.

Vroeger moesten de lidstaten ten minste de helft van hun veilingopbrengsten besteden aan klimaat- en energiedoeleinden. Sinds medio 2023 moeten ze de volledige inkomsten of een even hoog bedrag gebruiken voor de klimaatvriendelijke omschakeling. Daartoe behoren uitdrukkelijk ook maatregelen tegen sociale hardheid. Over de besteding rapporteren ze jaarlijks aan de Commissie. Binnen dat kader beslissen de staten zelf waarvoor ze het geld inzetten. Ze kunnen daarmee bijvoorbeeld afzonderlijke elektriciteitsprijscomponenten verlagen en zo de elektrificatie met warmtepompen, elektrische mobiliteit en elektrische industriële processen vergemakkelijken. Ze kunnen investeringen steunen of geld forfaitair aan burgers teruggeven. Elk van deze mogelijkheden geeft andere prikkels en verdeelt de kosten anders.

Duitsland heeft een aandeel van ongeveer 22 procent in de EU-brede veilinghoeveelheid. Daar vloeien de veilingopbrengsten volledig naar het Klima- en Transformatiefonds (KTF), afgezien van de kosten voor de werking van het emissiehandelssysteem. In 2025 brachten de Europese en de nationale emissiehandel samen volgens de Duitse emissiehandelsautoriteit (DEHSt) meer dan 21,4 miljard euro op.

Afbakeningen

CO₂-belasting: bij een belasting bepaalt de staat de prijs, en hoe sterk de emissies dalen, blijft open. In de emissiehandel is de hoeveelheid begrensd en vormt de prijs zich op de markt. De veiling is slechts de weg waarlangs emissierechten op de markt komen. Beide instrumenten horen bij de CO₂-beprijzing, maar verdelen de risico's verschillend: bij emissiehandel schommelt de prijs, bij een belasting is de emissiereductie onzekerder.
Secundaire handel: de veiling is de primaire markt waarop emissierechten voor het eerst worden uitgegeven. Daarna handelen bedrijven, banken en handelaren ze verder op de beurs en buiten de beurs, dekken ze zich in tegen prijsschommelingen en vormen ze voortdurend verwachtingen over toekomstige schaarste.
Subsidie: veiling maakt emissiearme technologie economisch aantrekkelijker, omdat emissie-intensieve alternatieven duurder worden. Een subsidie betaalt daarentegen rechtstreeks voor investeringen of voor de exploitatie van bepaalde installaties. Beide instrumenten kunnen elkaar aanvullen.
EU-ETS 2: voor gebouwen, wegverkeer en andere sectoren ontstaat een eigen emissiehandelssysteem, waarvan de emissierechten niet uitwisselbaar zijn met die van het bestaande systeem. Volgens de Commissie start de werking in 2028, maar de veiling van de emissierechten al in januari 2027 via de EEX. Hiervan te onderscheiden is de tot nu toe bestaande nationale emissiehandel in Duitsland met eigen prijsregels.

Duiding

Door veiling worden emissies een schaars recht waarvoor betaald moet worden. Voor het elektriciteitssysteem is ze belangrijk, omdat de CO₂-kosten doorwerken in de inzet van centrales, in de elektriciteitsprijzen, in investeringsbeslissingen en in de overheidsinkomsten. Hoe snel de emissies dalen en hoe rechtvaardig de kosten worden verdeeld, verklaart ze echter niet alleen. Daarvoor moeten plafond, marktstabiliteitsreserve, ontwerp van de elektriciteitsmarkt, infrastructuur en de besteding van de opbrengsten samen worden bekeken.

Bronnen

Auctioning of allowances — Europäische Kommission, GD Klimapolitik; unbekannt (abgerufen November 2026; Preisindikator für Oktober 2026). Abschnitte About auctioning, Auctioning revenues and their use, Auction platforms, Article 29a monitoring, FAQ
Auction Design (EU ETS1 Auctions) — European Energy Exchange AG (EEX); unbekannt. Abschnitte At a glance und Determination of auction clearing price
Factsheet: Auktionierung im EU-ETS — Deutsche Emissionshandelsstelle (DEHSt) im Umweltbundesamt; unbekannt (Fassung mit Daten bis Dezember 2025). Textabschnitte zur Zuteilungsmethode, zum deutschen Anteil und zur Erlösverwendung
European Energy Exchange appointed as EU ETS common auction platform from 2027 — Europäische Kommission, GD Klimapolitik; 2026-06-04. Nachrichtenmeldung, gesamter Text
Infothek: Was passiert mit den Einnahmen aus dem Emissionshandel? — Deutsche Emissionshandelsstelle (DEHSt) im Umweltbundesamt; unbekannt (Angaben zu 2025). Infothek-Artikel zur Verwendung der Einnahmen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 14:34