f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Onbalansenergie

Onbalansenergie Balansgroep Verantwoordelijkheid voor de balansgroep regelenergie elektriciteitsmarkt Facturatie prognosefout programma

Onbalansenergie is de hoeveelheid energie die een transmissiesysteembeheerder aan een balansgroep levert of van die groep afneemt wanneer injecties en afnames in die balansgroep in een kwartier niet overeenstemmen. Ze wordt achteraf met de balansverantwoordelijke afgerekend. Onbalansenergie is geen aparte soort elektriciteit en komt ook niet uit een eigen centrale. Fysiek compenseren de transmissiesysteembeheerders de onevenwichtigheid van het hele systeem met regelreserve. De onbalansenergie is het deel daarvan dat als hoeveelheid en prijs aan één afzonderlijke balansgroep wordt toegewezen. In dit begrip komen elektriciteitshandel, prognose, netbeheer en de economische verantwoordelijkheid voor afwijkingen samen.

Een balansgroep is een rekening in de elektriciteitsmarkt. Daarin worden injecties, afnames en handelstransacties zo samengebracht dat de som voor elk kwartier in evenwicht is. De balansverantwoordelijke moet ervoor zorgen dat de balans in elk kwartier in evenwicht is en draagt de economische verantwoordelijkheid voor afwijkingen. Daartoe meldt hij aan de transmissiesysteembeheerder een fahrplan aan, waarvan de voor de afrekening relevante tijdreeksen per kwartier op nul moeten uitkomen. Na de levering bepaalt de transmissiesysteembeheerder uit meterwaarden en fahrplannen de balansgroepafwijking per kwartier. Deze hoeveelheid in kilowattuur of megawattuur wordt als onbalansenergie afgerekend.

Beslissend is de tijdsresolutie. Onbalansenergie ontstaat niet uit een dag- of jaarbalans, maar uit elk afzonderlijk kwartier. Een voorbeeld: een leverancier heeft voor een dag precies de juiste hoeveelheid elektriciteit ingekocht. Zijn klanten verbruiken echter 's ochtends meer en 's avonds minder dan gepland. 's Ochtends heeft zijn balansgroep dan een tekort en betrekt ze onbalansenergie, 's avonds heeft ze een overschot en levert ze onbalansenergie. Beide kwartieren worden afzonderlijk tegen de respectieve prijs gewaardeerd. Voor het systeem telt wanneer injectie en afname bij elkaar passen, niet alleen de dagsom.

Afbakening ten opzichte van regelenergie en fahrplanafwijking

Onbalansenergie wordt vaak gelijkgesteld met regelenergie. Daarbij gaat het onderscheid tussen fysieke stabilisatie en economische afrekening verloren. Bij regelenergie onderscheidt men twee zaken: regelvermogen houden de transmissiesysteembeheerders als reserve beschikbaar. Regelarbeid is de daadwerkelijk afgeroepen energie, bijvoorbeeld uit de automatische secundaire regeling (aFRR) en de minutenreserve (mFRR). Daarmee compenseren de netbeheerders de onevenwichtigheid in de Duitse netregelverbond. Onbalansenergie is daarentegen de rekengrootheid waarmee een afzonderlijke balansgroep wordt betrokken bij de kosten en opbrengsten van die compensatie. De netbeheerders omschrijven de onbalansprijs daarom als prijs van de daadwerkelijk geactiveerde regelreserve.

Ook de fahrplanafwijking is niet hetzelfde als onbalansenergie. De afwijking beschrijft in eerste instantie alleen een verschil tussen streefwaarde en werkelijke waarde. Tot onbalansenergie wordt ze pas door de regels van het balansgroepsysteem: gecontroleerde meetwaarden, de eenduidige toewijzing van alle injectie- en afnamepunten aan balansgroepen, de afrekeningsprocessen volgens de beschikking over de marktregel voor de balansgroepafrekening elektriciteit (MaBiS) en de onbalansprijs.

Waarom onbalansenergie in het elektriciteitssysteem belangrijk is

Injectie en afname moeten in het elektriciteitsnet voortdurend in evenwicht blijven. De markt plant dit evenwicht vooraf via fahrplannen en handelstransacties. De transmissiesysteembeheerder waarborgt het in real time. Zonder afrekening van onbalansenergie zouden marktpartijen onnauwkeurig kunnen plannen en hun prognoserisico's op het totale systeem kunnen afwentelen. De kosten van de kortetermijncorrectie zouden dan door alle netgebruikers worden gedragen. De onbalansenergie wijst deze kosten bij benadering toe aan de balansgroepen die van hun plan zijn afgeweken. Daarbij wordt echter alleen het resultaat van een totaalsysteem verdeeld, geen exact nagemeten individuele veroorzaking.

Zo ontstaat een prikkel om de balansverantwoordelijkheid serieus te nemen. Leveranciers moeten het verbruik van hun klanten voorspellen. Een directe vermarkter moet de injectie van wind- en fotovoltaïsche installaties inschatten. Handelaren moeten hun posities tijdig sluiten. Exploitanten van flexibele installaties moeten hun werking afstemmen op de gemelde fahrplannen. Fahrplannen binnen Duitsland kunnen volgens het standaardbalansgroepcontract met een kwartier voorlooptijd worden gewijzigd. Bekende afwijkingen moeten dus via de handel worden gecompenseerd. Het balansgroepcontract staat uitdrukkelijk alleen toe om niet voorspelbare afwijkingen met onbalansenergie te compenseren. Wie onbalansenergie planmatig als goedkope bevoorradingsbron gebruikt, schendt de plicht tot balansgroeptrouw.

Prijsvorming: de reBAP

In Duitsland geldt sinds juni 2010 een eenvormige onbalansprijs voor alle regelzones. De volledige naam luidt regelzoneoverschrijdende eenvormige balansonbalansenergieprijs, kort reBAP. Hij wordt voor elk kwartier bepaald en is symmetrisch: tekort en overschot worden in hetzelfde kwartier tegen dezelfde prijs afgerekend. Een balansgroep met een tekort betaalt de reBAP voor de geleverde hoeveelheid. Een balansgroep met een overschot krijgt hem vergoed voor de afgenomen hoeveelheid. Is de reBAP negatief, dan keert de betalingsrichting om. Het saldo wordt maandelijks afgerekend. De gecontroleerde reBAP-waarden worden door de transmissiesysteembeheerders uiterlijk op de 20e werkdag van de volgende maand gepubliceerd.

Omdat de prijs symmetrisch is, bepaalt de richting van het totale systeem winst of verlies. Heeft het systeem in totaal een tekort, dan is de reBAP meestal hoog. Een balansgroep die eveneens een tekort heeft, verergert de situatie en betaalt veel. Een balansgroep met een overschot ondersteunt het systeem daarentegen bij toeval en krijgt dezelfde hoge prijs. Onbalansenergie kan voor een balansgroep dus kosten of opbrengsten betekenen. Is het systeem perfect in evenwicht en wordt er geen regelreserve ingezet, dan zou de prijs rekenkundig 0 euro per megawattuur bedragen.

De reBAP bestaat volgens de beschikkingen van de Bundesnetzagentur en de modelbeschrijving van de transmissiesysteembeheerders uit meerdere bouwstenen. De belangrijkste zijn:

  • Kostenbasis: Uitgangspunt zijn de kosten en opbrengsten van de afgeroepen secundaire regel- en minutenreservearbeid in verhouding tot het saldo van de netregelverbond. Opdat bij kleine saldi geen extreme waarden ontstaan, wordt deze prijs begrensd.

  • Koppeling aan de beursprijs: De reBAP wordt gekoppeld aan een prijsindex van de intradayhandel. Onbalansenergie mag daardoor niet goedkoper zijn dan compensatie via de intradaymarkt.

  • Schaarstecomponent: Ze treedt in werking wanneer het saldo van de netregelverbond ten minste 80 procent bereikt van het gedimensioneerde en bijkomend gecontracteerde secundaire regel- en minutenreservevermogen. Bij tekort vormt ze een ondergrens, bij overschot een bovengrens voor de reBAP. Haar waarde stijgt niet lineair, maar volgens een parabool met het saldo.

Het hele systeem bevindt zich in een spanningsveld. De prijs moet sterk genoeg zijn opdat balansverantwoordelijken prognose en kortetermijnhandel serieus nemen. Hij mag echter niet uitnodigen tot speculatie op de onevenwichtigheid van het systeem. De Bundesnetzagentur heeft de bouwstenen meermaals aangescherpt, omdat marktpartijen tijdelijk gebruik hadden gemaakt van de relatief goedkope onbalansenergie in plaats van zich op de markt in te dekken.

Prognosefouten, hernieuwbare energie en flexibele verbruikers

Met het groeiende aandeel van wind- en zonne-energie worden kortetermijnprognoses belangrijker. Weersvoorspellingen worden nauwkeuriger naarmate het leveringsmoment dichterbij komt. Wie een wind- of fotovoltaïsche positie vroeg verkoopt en latere prognosewijzigingen niet via de intradayhandel bijstuurt, riskeert onbalansenergie. Hetzelfde geldt aan de verbruikszijde. Huishoudens, bedrijven, industrie, laadpunten en warmtepompen genereren belastingprofielen waarbij elke prognosefout rechtstreeks een afwijking wordt. Veel kleine fouten heffen elkaar vaak statistisch op. Reageren echter veel installaties tegelijk op hetzelfde prijssignaal of dezelfde weersituatie, dan ontstaan nieuwe gelijktijdigheidseffecten.

Flexibiliteit kan onbalansenergie verminderen wanneer opslag, stuurbare belastingen of flexibele producenten gericht worden ingezet om het fahrplan na te leven. Ze kan echter ook nieuwe afwijkingen veroorzaken wanneer vermarkting, aansturing en meting niet zuiver in de balansgroepprocessen zijn ingebed. Technische flexibiliteit vervangt geen duidelijke toewijzing van de verantwoordelijkheid.

Typische misverstanden

  • Onbalansenergie is geen boete. De transmissiesysteembeheerders beschouwen de onbalansprijs uitdrukkelijk niet als sanctie, maar als prijs van de geactiveerde regelreserve. De plicht tot balansgroeptrouw blijft desondanks bestaan. Wie systematisch en vermijdbaar afwijkt, moet rekening houden met toezichtsrechtelijke stappen.

  • De transmissiesysteembeheerders nemen de bevoorrading voor afzonderlijke marktpartijen niet over. Ze houden het totale systeem stabiel. De afrekening achteraf zorgt ervoor dat deze stabilisatie gekoppeld blijft aan de verantwoordelijkheid van de balansgroepen.

  • Grote hoeveelheden onbalansenergie of opvallende reBAP-waarden bewijzen op zich nog geen bedreiging van de bevoorrading. Ze kunnen wijzen op prognoseproblemen, marktstress of centraleuitvallen. Voor een oordeel zijn echter nog andere grootheden nodig, zoals beschikbare regelreserve, frequentiekwaliteit, netcongestie en de ontwikkeling van de residuele belasting.

Afbakening ten opzichte van redispatch

Onbalansenergie betreft de tijdsgebonden en kwantitatieve balans van injectie en afname. Redispatch betreft de ruimtelijke verschuiving van productie om netcongestie op te heffen. Een balansgroep kan in evenwicht zijn terwijl redispatch toch nodig is, omdat elektriciteit op de verkeerde plaats wordt opgewekt. Omgekeerd kan het net vrij van congestie zijn terwijl de balansgroepen samen in onevenwicht zijn. Opdat redispatchmaatregelen niet als balansgroepafwijking verschijnen, worden ze via eigen redispatch-tijdreeksen in de balansgroep weergegeven.

Rechtskader en geldende stand (Duitsland)

Op Europees niveau regelt de richtsnoeren inzake elektriciteitsbalancering, Verordening (EU) 2017/2195, de afrekening van balansgroepafwijkingen. Zij is rechtstreeks van toepassing. In Duitsland stond de grondslag lang in de Stromnetzzugangsverordnung (StromNZV): § 4 regelde de balansverantwoordelijkheid, § 8 de kwartiersgewijze, symmetrische afrekening. Na het arrest van het Hof van Justitie over de onafhankelijkheid van de regulerende instantie is de StromNZV met het verstrijken van 31 december 2025 buiten werking getreden. De Bundesnetzagentur heeft de regels voor de balancering bij beschikking in de bedrijfsprocessen voor klantenlevering van elektriciteit (GPKE) overgenomen, en wel grotendeels woordelijk. In detail regelen het standaardbalansgroepcontract, de MaBiS en de beschikkingen en modelbeschrijvingen over de reBAP de afrekening.

Kort gezegd: onbalansenergie toont hoe goed planning, prognose en werkelijk gedrag op korte termijn bij elkaar passen. Ze verklaart niet alle stabiliteitskosten. In enge zin duidt ze de economische toewijzing van balansgroepafwijkingen aan. Ze verbindt de vrijheid van de elektriciteitshandel met de plicht om voor de eigen afwijkingen in te staan tegenover het fysiek te compenseren totale systeem.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:42

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.