Onbalans van een balansgroep (Bilanzkreisabweichung) · Woordenlijst

Een onbalans van een balansgroep is de hoeveelheid energie waarmee de feitelijk toegewezen hoeveelheden van een balansgroep in een afrekeninterval afwijken van haar bindende eindpositie. De eindpositie volgt uit de aangemelde nominaties en handelstransacties. De werkelijke zijde bestaat uit de gemeten of via profielen bepaalde invoeding en afname die volgens de marktregels aan deze balansgroep zijn toegewezen. De Europese richtsnoeren voor elektriciteitsbalancering (Verordening (EU) 2017/2195, kortweg EB GL) beschrijven de onbalans als een berekend energievolume: het verschil tussen het volume dat aan een balansverantwoordelijke is toegewezen en zijn eindpositie in een afrekeninterval voor onbalans. Daar komt eventueel een „aanpassing van de onbalans” bij, die rekening houdt met afgeroepen regelenergie. Afhankelijk van het teken spreekt men van een overdekking (overinvoeding) of een onderdekking (onderinvoeding) van de balansgroep.

Grootheid, eenheid en tijdraster

De onbalans van een balansgroep is een energiehoeveelheid en wordt meestal uitgedrukt in megawattuur (MWh) of kilowattuur per afrekeninterval. Volgens artikel 53 EB GL rekenen de transmissiesysteembeheerders onbalansen EU-breed af in perioden van 15 minuten. De grenzen van de marktzeiteenheden moeten daarbij samenvallen met die van de afrekenintervallen. In Duitsland gold het kwartier al eerder als balanceringsraster. Volgens § 4, lid 2 van de Stromnetzzugangsverordnung (StromNZV) is de balansverantwoordelijke verantwoordelijk voor een evenwichtige balans tussen invoeding en afname in elk kwartier.

Een voorbeeld toont het verband tussen vermogen en energie: de balansgroep van een windpark heeft voor een kwartier 100 megawatt invoeding ingepland en verkocht. In werkelijkheid voedt het windpark gemiddeld slechts 80 megawatt in. De ontbrekende 20 megawatt gedurende een kwartier (0,25 uur) geven een onderdekking van 5 MWh. Afgerekend wordt deze energiehoeveelheid, niet het ogenblikkelijke vermogensverschil.

Afbakening ten opzichte van nominatie, prognosefout en regelenergie

De nominatie (Fahrplan) geeft aan hoeveel elektrisch vermogen per tijdseenheid tussen balansgroepen moet worden uitgewisseld of op invoeding- en afnamepunten moet worden ingevoed of afgenomen. Ze is dus de aangemelde streefpositie. De onbalans van de balansgroep ontstaat pas bij de achteraf uitgevoerde vergelijking van deze positie met de toegewezen werkelijke hoeveelheden. Een prognosefout bij wind, fotovoltaïsche zonne-energie of verbruik is een veelvoorkomende oorzaak, maar niet hetzelfde. Wordt ze tijdig gecorrigeerd via handel of aansturing van installaties, dan leidt ze niet tot een afrekenrelevante afwijking.

Ook van regelenergie moet het begrip worden onderscheiden. Regelenergie wordt door de transmissiesysteembeheerders ingezet om het fysieke evenwicht en daarmee de frequentie te handhaven. De onbalans van een balansgroep is daarentegen een afreken- en verantwoordelijkheidsgrootheid. Fysiek werkt alleen de som van alle afwijkingen door. Tegengestelde afwijkingen van verschillende balansgroepen heffen elkaar op, zodat een afzonderlijke afwijking geen bepaalde afroep van regelenergie veroorzaakt. In Duitsland wordt het saldo over de vier regelzones gezamenlijk beschouwd in het Netzregelverbund (NRV).

Afrekening via onbalansenergie en reBAP

Begrippelijk wordt vaak onnauwkeurig onderscheiden. Onbalansenergie (Ausgleichsenergie) is de energiehoeveelheid die rekenkundig aan een balansgroep wordt geleverd of van haar wordt afgenomen om haar onbalans te compenseren. De „afrekening van onbalansen” is volgens EB GL het financiële mechanisme waarmee deze hoeveelheden aan de balansverantwoordelijken worden aangerekend of vergoed. Elk kwartier wordt gewaardeerd met de onbalansprijs. Deze kan positief, negatief of nul zijn. In Duitsland geldt hiervoor de over de regelzones heen uniforme balanceringsenergieprijs (regelzonenübergreifender einheitlicher Bilanzausgleichsenergiepreis, reBAP). Het is een symmetrische prijs die voor over- en onderdekkingen in een kwartier in beginsel gelijk is.

De onbalansprijs is geen straf voor prognosefouten. Volgens de Duitse transmissiesysteembeheerders is hij de prijs van de daadwerkelijk geactiveerde regelreserve. In een perfect in evenwicht verkerend systeem zou hij nul bedragen. Een afwijking kan daarom ook opbrengsten opleveren, bijvoorbeeld wanneer een balansgroep „systeemondersteunend” afwijkt, dus tegengesteld aan het totale saldo van het Netzregelverbund, of wanneer regelenergieprijzen negatief zijn. Wie bijvoorbeeld overinvoedt terwijl het totale systeem onderdekt is, ontvangt voor zijn overschot de dan meestal hoge reBAP. Een duurzaam bedrijfsmodel valt hieruit niet af te leiden: balansverantwoordelijken zijn verplicht tot een evenwichtig beheer en de uitkomst is vooraf onzeker.

De prijsvorming bevat bewust elementen die het gerichte benutten van onbalansenergie onaantrekkelijk moeten maken. Artikel 55 EB GL stelt grenzen: voor negatieve onbalansen (onderdekking) moet de prijs minstens gelijk zijn aan de gewogen gemiddelde prijs van de geactiveerde positieve regelenergie uit frequentieherstel- en vervangingsreserves. Voor positieve onbalansen (overdekking) mag hij hoogstens gelijk zijn aan de overeenkomstige prijs van negatieve regelenergie. De Bundesnetzagentur heeft in Duitsland in meerdere vastleggingen bovendien een koppeling aan beursprijzen van de intradayhandel en een schaarstecomponent voor kwartieren met een hoog NRV-saldo ingevoerd. Sinds december 2022 geldt een berekeningsmethodiek op basis van beschikking BK6-21-192. De details staan in de telkens actuele modelbeschrijving van de transmissiesysteembeheerders.

Waarom onbalansen systeemrelevant zijn

In het elektriciteitssysteem moeten productie en verbruik op elk moment in evenwicht zijn. De markt verdeelt deze taak over de balansverantwoordelijken en weerspiegelt ze via verantwoordelijkheid en afrekening, in plaats van alle installaties centraal te plannen (zie balansverantwoordelijkheid). Volgens het Europese recht moeten marktdeelnemers hun posities zelf via de markten in evenwicht brengen. De transmissiesysteembeheerders moeten via de regelreservemarkt enkel de onbalansen compenseren die na het einde van de intradaymarkt nog bestaan. Ontbrekende of overtollige hoeveelheden moeten dus via de termijnmarkt, day-ahead- en intradayhandel of eigen flexibiliteit worden aangekocht of afgestoten. De onbalansenergie dekt slechts de onvermijdelijke rest.

Zolang onbalansen elkaar wederzijds compenseren, blijft hun fysieke impact beperkt. Wijken echter veel balansgroepen in dezelfde richting af, dan ontstaat een gemeenschappelijke vermogensfout. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer de zonne-energie-invoeding grootschalig werd overschat. Dan moeten de transmissiesysteembeheerders in grotere mate gereserveerd regelvermogen activeren. Precies in zulke situaties stijgen via de schaarstecomponent de kosten voor balansgroepen die de onevenwichtigheid versterken.

Typische oorzaken en verkeerde interpretaties

Weersafhankelijke opwekking: wind- en zonneprognoses worden beter, maar blijven onzeker en veranderen vaak tot kort voor de levering.
Verbruik: industriële belastingen hangen af van productieprocessen, huishoudelijke belastingen van temperatuur, tijdstip van de dag en gedrag.
Techniek: uitval van centrales of vermogenswijzigingen die trager verlopen dan gepland.
Gegevens en processen: foutieve toewijzing van meetpunten, foutief aangemelde nominaties of correcties van meetgegevens. Balansverantwoordelijken moeten de aan hen doorgegeven gegevens tijdig controleren en bezwaren onverwijld melden.

Het is onjuist om elke afwijking als individueel falen te beschouwen. Ook een professioneel beheerde balansgroep wijkt af wegens de onvermijdelijke prognoseonzekerheid. Even onjuist is de veronderstelling dat afwijkingen louter commerciële boekingen zijn zonder betekenis voor de netexploitatie. Hun som bepaalt hoeveel regelenergie nodig is. Wie onbalansenergie systematisch gebruikt als goedkoop alternatief voor aankoop op de markt, verschuift risico's naar het totale systeem. Precies dat moeten de prijsregels voorkomen.

Flexibiliteit, opslag en netdienstigheid

Met een groeiend aandeel weersafhankelijke opwekking is een onbalans van een balansgroep vaak de restwaarde van een voortdurend correctieproces: nieuwe prognoses worden voortdurend via de intradayhandel in nominaties omgezet. Flexibiliteit helpt om de resterende afwijking klein te houden. Een opslagsysteem kan ontbrekende invoeding vervangen of overschotten opnemen, een flexibel industrieel proces kan belasting verschuiven. Deze opties zijn economisch waardevol omdat ze kosten voor onbalansenergie vermijden.

Balancering in de balansgroep en netdienstig gedrag zijn daarbij niet hetzelfde. Een maatregel kan de balansgroep in evenwicht brengen zonder een lokale netcongestie te verlichten. Omgekeerd kan een ingreep aan netzijde onbalansen in de balansgroep veroorzaken als hij niet correct in de balans wordt verrekend. Gegevenskwaliteit, meetconcepten, aggregatieregels en duidelijke bevoegdheden zijn daarom voorwaarden opdat flexibiliteit geen nieuwe onbalansen veroorzaakt.

Bevoegdheden

Voor elke balansgroep wijzen de netgebruikers ten aanzien van de bevoegde transmissiesysteembeheerder een balansverantwoordelijke aan. Deze draagt de economische verantwoordelijkheid voor afwijkingen tussen invoeding en afname. Elk invoeding- en afnamepunt moet aan een balansgroep zijn toegewezen. De transmissiesysteembeheerders voeren de afrekening van de balansgroepen uit en verwerven en activeren regelreserve. Distributiesysteembeheerders en meetpuntbeheerders leveren de nodige hoeveelheidsgegevens. De reBAP van een afrekenperiode wordt achteraf gepubliceerd: kwaliteitsgeborgde waarden verschijnen volgens opgave van de transmissiesysteembeheerders vanaf de achtste volgende werkdag en kunnen tot de definitieve publicatie op de 20e werkdag van de volgende maand worden gecorrigeerd.

Bronnen

Verordnung (EU) 2017/2195 zur Festlegung einer Leitlinie über den Systemausgleich im Elektrizitätsversorgungssystem (konsolidierte Fassung) — Europäische Union, EUR-Lex; 2022-06-19 (Konsolidierungsstand; Verordnung vom 23.11.2017). Art. 2 Nr. 8–12 und 14; Art. 53 Abs. 1
§ 4 StromNZV – Bilanzkreise — buzer.de (Wiedergabe der Stromnetzzugangsverordnung); unbekannt. § 4 Abs. 1–3 StromNZV
Ausgleichsenergiepreis – Allgemeine Informationen & Historie — Netztransparenz.de (deutsche Übertragungsnetzbetreiber); unbekannt. Abschnitte „Allgemeines zum Ausgleichsenergiepreis (AEP)“, „Historie“ und Hinweis zur Veröffentlichung
Verordnung (EU) 2019/943 über den Elektrizitätsbinnenmarkt — Europäische Union, EUR-Lex; 2019-06-05. Erwägungsgründe; Art. 2 Nr. 14–16
Berechnung des regelzonenübergreifenden einheitlichen Bilanzausgleichsenergiepreises (reBAP), gültig ab 08.12.2022 — TransnetBW GmbH; unbekannt (gültig ab 2022-12-08). Einleitung; Abschnitt 2.1 Preisuntergrenzen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 15:46