f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Gelijktijdigheidsfactor

Gelijktijdigheidsfactor Gelijktijdigheid netplanning Aansluitvermogen piekbelasting laadinfrastructuur warmtepomp distributienet lastbeheer Elektrificatie

Definitie

De gelijktijdigheidsfactor (meestal afgekort als g, in het Engels coincidence factor of simultaneity factor) brengt twee waarden met elkaar in verhouding. In de teller staat het hoogste vermogen dat een groep verbruikers of producenten gezamenlijk op hetzelfde moment bereikt. In de noemer staat de som van de hoogste individuele vermogens. Hij geeft dus aan welk deel van veel theoretische individuele pieken in de praktijk gelijktijdig werkzaam wordt. Een factor van 0,3 betekent: van 100 kilowatt geïnstalleerd of contractueel mogelijk vermogen wordt in de beschouwde groep slechts 30 kilowatt als gezamenlijke piek aangehouden. De waarde ligt tussen 0 en 1. Hoe groter en gemengder een groep is, hoe kleiner de factor doorgaans wordt. De factor berust op metingen, ervaringswaarden en planningsbeslissingen. Het is geen natuurwet.

In de vakliteratuur bestaan verwante kengetallen die men niet met elkaar moet verwarren. De omgekeerde waarde van de gelijktijdigheidsfactor wordt in het Engels vaak diversity factor genoemd en is groter dan 1. Met vraag- of benuttingsfactoren wordt daarentegen meestal beschreven in welke mate een afzonderlijk toestel zijn nominale vermogen benut. Wie waarden uit verschillende normen, tabellen of rekenhulpen overneemt, moet daarom nagaan welke definitie daar bedoeld wordt.

Vermogen in plaats van energie

De gelijktijdigheidsfactor heeft betrekking op vermogen en niet op energie. Vermogen wordt uitgedrukt in kilowatt of megawatt en beschrijft een vraag of een invoeding op een bepaald moment. Energie, bijvoorbeeld in kilowattuur, is een hoeveelheid over een tijdsperiode. Voor de dimensionering van een kabel, een transformator of een huisaansluiting is niet in de eerste plaats het jaarverbruik van belang. Doorslaggevend is welk vermogen in kritieke minuten of kwartieren gelijktijdig aanwezig is. Hoe hoog de factor uitvalt, hangt bovendien af van de middelingstijd: bij pieken van enkele seconden ontstaan andere waarden dan bij kwartiergemiddelden.

Onderscheid met aansluitvermogen en piekbelasting

Het aansluitvermogen geeft aan hoeveel vermogen een aansluiting, een toestel of een installatie maximaal kan opnemen of leveren. Als men veel aansluitvermogens optelt, krijgt men nog niet de te verwachten netpiek. In een meergezinswoning kunnen alle appartementen een elektrisch fornuis en een wasmachine hebben, zonder dat alle toestellen tegelijk op vol vermogen draaien. De piekbelasting is daarentegen een concrete, gemeten of geprognosticeerde maximumwaarde in een net, gebouw of wijk. De gelijktijdigheidsfactor beschrijft hoe uit veel mogelijke individuele pieken deze gezamenlijke piek ontstaat.

Illustratief voorbeeld: woongebouwen

In Duitsland wordt de vermogensbehoefte van woongebouwen traditioneel bepaald volgens de planningsnorm DIN 18015-1. Zij bevat een diagram dat de gelijktijdige vermogensbehoefte weergeeft in afhankelijkheid van het aantal woningen. Daarbij zijn er aparte curven voor woningen met en zonder elektrische warmwaterbereiding. Een vaak genoemd voorbeeld luidt als volgt: een woning zonder elektrische warmwaterbereiding wordt aangehouden op ongeveer 15 kVA. Voor drie van zulke woningen voorziet het diagram echter slechts ongeveer 30 kVA en niet de rekenkundige 45 kVA. Dat komt overeen met een gelijktijdigheidsfactor van circa 0,67. Bij grote gebouwen daalt de factor duidelijk onder 0,2. Hoe meer huishoudens worden samengevoegd, hoe sterker hun uiteenlopende gewoonten elkaar uitmiddelen.

Nieuwe belastingen: warmtepompen en elektrische mobiliteit

Door de elektrificatie van warmte en verkeer veranderen deze ervaringswaarden. Een warmtepomp heeft voor hetzelfde verwarmingsvermogen meestal duidelijk minder elektrisch vermogen nodig dan een directe elektrische verwarming. Haar werking hangt echter sterk af van de buitentemperatuur. Op koude dagen draaien daarom veel installaties in hetzelfde gebied gelijktijdig op hoog vermogen. Bij elektrische auto's is het vergelijkbaar: veel auto's worden na het werk thuis aangesloten. Als de laadprocessen ongestuurd starten, ballen de belastingen zich samen in de avond. De Bundesnetzagentur wijst er uitdrukkelijk op dat stuurbare verbruiksinrichtingen hogere vermogens hebben dan de meeste huishoudtoestellen en vaak op hetzelfde moment worden gebruikt. De meeste laagspanningsnetten zijn volgens haar nog niet ontworpen voor een snelle opschaling.

Hieruit volgt niet dat elk distributienet moet worden ontworpen voor de volledige som van alle laadpalen en warmtepompen. Oude ervaringswaarden mogen echter niet ongetoetst op nieuwe belastingtypen worden toegepast. Een laadpaal van 11 kilowatt die op veel avonden meerdere uren laadt, belast het net anders dan een toestel met hoog vermogen dat slechts zelden en kort draait. Een voorbeeld: een straat met vijftig laadpalen van elk 11 kilowatt komt rekenkundig op 550 kilowatt. Hieruit volgt niet dat de distributietransformator dit vermogen er extra bij moet kunnen leveren. Even onjuist zou het zijn de lage factoren van klassieke huishoudelijke belastingen gewoon te blijven gebruiken. Hoe hoog een betrouwbare waarde is, hangt af van toesteltype, gebruiksritme, temperatuur, tarief, stuurbaarheid en netgebied.

Betekenis voor netplanning en netaansluiting

Voor netbeheerders heeft de keuze van de factor directe economische gevolgen. Wordt hij te hoog aangehouden, dan worden bedrijfsmiddelen overgedimensioneerd. Dat verhoogt de kapitaalkosten en de nettarieven. Wordt hij te laag aangehouden, dan kunnen kabels, transformatoren of schakelinstallaties overbelast raken. Daarom werkt de netplanning met veiligheidsmarges en, afhankelijk van netniveau, klantengroep en toepassing, met verschillende factoren. Een afzonderlijke huisaansluiting wordt anders beoordeeld dan een straat, een bedrijventerrein of een onderstation. Bij aansluitingsaanvragen voor veel laadpunten, warmtepompen of procesinstallaties onderzoekt de netbeheerder welk gelijktijdig vermogen in het betrokken netgedeelte kan optreden. De factor alleen volstaat voor dit onderzoek echter niet. Daarbij komen belastingprofielen, netmodellen, grenswaarden van de bedrijfsmiddelen en analyses van de spanningsband.

Gelijktijdigheidsfactor in de regelgeving over §14a EnWG

In Duitsland speelt het begrip sinds 2024 ook juridisch een rol. Grondslag zijn de vaststellingen van de Bundesnetzagentur over §14a EnWG (BK6-22-300 van 27 november 2023). Zij gelden voor stuurbare verbruiksinrichtingen in het laagspanningsnet met een netaansluitvermogen van meer dan 4,2 kW die sinds 1 januari 2024 in gebruik zijn genomen. Daartoe behoren particuliere laadpalen, warmtepompen, installaties voor ruimtekoeling en stroomopslag bij het laden uit het net. Openbaar toegankelijke laadpunten en nachtkachels zijn uitgezonderd. Netbeheerders mogen de aansluiting van zulke installaties niet meer weigeren of vertragen met verwijzing naar een mogelijke lokale netoverbelasting. In ruil daarvoor mogen zij de stroomafname tijdelijk dimmen als overbelasting dreigt. Bij directe aansturing blijft daarbij per inrichting een minimumvermogen van 4,2 kW behouden. Voor bestaande installaties met reeds overeengekomen sturing gelden overgangsregels tot eind 2028.

Worden meerdere inrichtingen gezamenlijk via een energiemanagementsysteem aangestuurd, dan legt de vaststelling uitdrukkelijk een gelijktijdigheidsfactor vast. Het minimumvermogen voor alle inrichtingen samen bedraagt 4,2 kW plus (aantal inrichtingen min 1) maal gelijktijdigheidsfactor maal 4,2 kW. Bij twee inrichtingen ligt de factor op 0,8. Met elke extra inrichting daalt hij met 0,05, tot hij vanaf negen inrichtingen op 0,45 blijft. Twee inrichtingen hebben daarmee samen recht op 7,56 kW, drie op 10,5 kW en vier op 13,02 kW. Voor grote warmtepompen en airconditioningsinstallaties boven 11 kW gelden bijzondere regels met een schaalfactor van momenteel 0,4. Dit voorbeeld toont goed hoe de gelijktijdigheidsfactor werkt: een som van individuele aanspraken wordt niet eenvoudig opgeteld, maar afgezwakt naargelang het aantal toestellen.

Lastmanagement, prijssignalen en nieuwe gelijktijdigheden

Lastmanagement verlaagt niet het jaarverbruik, maar spreidt de belasting over de tijd. Als elektrische auto's niet allemaal om 18 uur op vol vermogen laden, maar verspreid over de nacht of netvriendelijk gestuurd, daalt de werkzame gelijktijdigheid. Warmtepompen kunnen binnen thermische grenzen worden verschoven als gebouwen en buffers voldoende traagheid hebben. Flexibiliteit werkt in het net daarom vooral als verschuiving of verlaging van gelijktijdig vermogen. Prijssignalen kunnen echter ook nieuwe gelijktijdigheden creëren. De Bundesnetzagentur noemt zelf het voorbeeld dat veel stroomopslagsystemen zich tijdens hetzelfde voordelige uur vullen en zo lokale netgedeelten zouden kunnen overbelasten. Een landelijk lage beursprijs zegt niets over de vraag of een bepaalde distributietransformator op dat moment vrije capaciteit heeft.

Gelijktijdigheid aan de productiezijde

Ook bij de opwekking speelt gelijktijdigheid een rol. Veel installaties voor fotovoltaïsche zonne-energie in een gebied voeden bij sterke zon op hetzelfde moment in. Dan gaat het om invoedingspieken, spanningsverhoging en teruglevering naar hogere netniveaus. Omdat de weersituatie in een klein gebied vrijwel overal gelijk is, middelt de invoeding daar minder uit dan bij huishoudelijke belastingen. Oriëntatie, beschaduwing en de ruimtelijke spreiding van de installaties veranderen het beeld slechts beperkt. Bij windenergie werken andere weerpatronen. Doorslaggevend is telkens welk gezamenlijk vermogen op een bepaald netpunt aankomt.

Typische denkfouten

  • Som van het geïnstalleerde vermogen gelijkstellen aan de netvraag: wie zo rekent, overschat meestal de onmiddellijke uitbreidingsbehoefte.

  • Historische factoren blijven gelden: wie alleen op statistische afvlakking vertrouwt, over het hoofd ziet gemakkelijk lokale knelpunten door temperatuur- of prijsgekoppelde belastingen.

  • Eén waarde voor alle niveaus: een factor voor een huisaansluiting laat zich niet overdragen op een onderstation en omgekeerd.

  • Tabelwaarden zijn normwaarden: veel richtwaarden die online circuleren zijn vuistregels. Bindend zijn de telkens geldende norm, de Technische Anschlussbedingungen van de netbeheerder en de afstemming in het individuele geval.

De gelijktijdigheidsfactor maakt zo een kernvraag van de stroomvoorziening tastbaar: welk vermogen moet een net op een bepaald tijdstip op een bepaalde plaats veilig kunnen opnemen of leveren? Het antwoord hangt niet alleen af van het aantal toestellen, maar van de mate waarin hun werking in de tijd samenvalt.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.