f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Gascentrale

gascentrale stuurbare opwekking bevoorradingszekerheid residuele belasting elektriciteitscentrale aardgas waterstof flexibiliteit

Een gascentrale is een centrale die uit een gasvormige brandstof elektrische energie opwekt. Tegenwoordig wordt daarmee meestal aardgas bedoeld. Bepaalde installaties kunnen technisch echter ook op biogas, synthetisch methaan of in de toekomst op waterstof draaien. Voor het elektriciteitssysteem behoort een gascentrale vooral tot de regelbare productie. Anders dan wind- en zonne-installaties kan ze haar invoeding binnen technische grenzen gericht verhogen of verlagen.

Het elektrische vermogen van een gascentrale wordt uitgedrukt in kilowatt, megawatt of gigawatt. Het geeft aan hoeveel elektriciteit de installatie op een bepaald moment maximaal kan leveren. De daadwerkelijk opgewekte hoeveelheid elektriciteit wordt daarentegen gemeten in kilowattuur, megawattuur of terawattuur. Een beeld ter illustratie: het vermogen komt overeen met de breedte van een waterkraan, de hoeveelheid energie met het water dat in de loop van een jaar daadwerkelijk doorstroomt. Dit onderscheid is cruciaal. Een gascentrale kan zelfs belangrijk zijn voor de leveringszekerheid als ze maar een paar uur per jaar draait. Ze levert dan vooral vermogen en minder grote hoeveelheden energie. Het geïnstalleerde vermogen zegt echter nog niet welke bijdrage in een schaarstesituatie zeker beschikbaar is. Daarvoor tellen ook brandstofvoorziening, technische beschikbaarheid, onderhoudstoestand, netaansluiting en bedrijfsregels mee.

Bouwwijzen en rendementen

Er bestaan verschillende technische types. Eenvoudige gasturbinecentrales werken in een open proces: het hete afgas verlaat de turbine ongebruikt. Ze starten relatief snel en kunnen hun vermogen snel wijzigen. Daarom zijn ze geschikt voor piekbelasting en kortetermijnbalancering. Hun elektrisch rendement ligt echter duidelijk onder dat van gecombineerde installaties, afhankelijk van de omvang typisch bij grofweg 35 tot ruim 40 procent.

Gas-en-stoomcentrales, kortweg STEG-centrales (in Duitsland GuD-centrales), zijn een vorm van gecombineerde centrale. Hier dient het hete afgas van de gasturbine als warmtebron voor een nageschakelde afvalwarmteketel. Die produceert stoom voor een extra stoomturbine. Zo bereiken moderne GuD-installaties elektrische rendementen van meer dan 60 procent en behoren ze daarmee tot de meest efficiënte conventionele centrales. Een voorbeeld is de installatie in het Beierse Irsching met circa 60,75 procent. Omdat de stoomzijde trager is, reageren GuD-centrales, afhankelijk van de uitvoering, minder snel dan eenvoudige gasturbines.

Daarnaast bestaan er gasgestookte warmtekrachtcentrales en andere installaties voor warmtekrachtkoppeling, die tegelijk elektriciteit en bruikbare warmte leveren. Bij hen hangt de elektriciteitsproductie vaak af van de warmtevraag, van een aangesloten warmtenet of van industriële processen. Ook gasmotoren worden ingezet voor kleinere en snel regelbare vermogens.

Afbakening ten opzichte van andere centrales en systeembegrippen

Een gascentrale is niet hetzelfde als een pieklastcentrale, ook al kunnen veel gasinstallaties precies die rol vervullen. Een moderne GuD-centrale kan ook gedurende langere tijd elektriciteit produceren, als de elektriciteitsprijs hoog genoeg is en gasprijs en CO₂-kosten dit toelaten. Omgekeerd kan een gasturbine bijna uitsluitend als reserve-installatie dienen. Technische installatie en economische inzet vallen dus niet noodzakelijk samen.

Ook gascentrales gelijkstellen aan leveringszekerheid is onnauwkeurig. Leveringszekerheid ontstaat niet door één enkel type centrale. Ze ontstaat door het samenspel van gegarandeerd vermogen, netten, opslag, vraagflexibiliteit, brandstoflogistiek, reserveconcepten en duidelijke verantwoordelijkheden. Gascentrales kunnen daarbij een belangrijke rol spelen, omdat ze weersonafhankelijk elektriciteit opwekken en vaak sneller regelbaar zijn dan kolen- of kerncentrales. Ze vervangen echter niet de blik op belastingprofielen, netcongestie en flexibiliteit aan de verbruikerszijde.

Van opslag verschillen gascentrales fundamenteel. Ze verschuiven geen eerder opgewekte elektriciteit in de tijd, maar zetten chemische energie uit een brandstof om in elektriciteit. Een batterijopslag vlakt kortetermijnschommelingen af en verschuift elektriciteit van tijden met lage naar tijden met hogere prijzen. De ontlaadduur ervan is echter beperkt. Een gascentrale kan daarentegen ook produceren wanneer er dagenlang weinig wind- en zonne-energie beschikbaar is, mits brandstof en installatie beschikbaar zijn. Dat maakt gascentrales relevant voor de Dunkelflaute (langdurige periode met weinig wind en zon). Hoeveel installaties daarvoor nodig zijn en volgens welke regels ze worden gefinancierd, is daarmee echter nog niet beantwoord.

Rol bij residuele belasting en hernieuwbare energie

Met een stijgend aandeel windenergie en fotovoltaïsche zonne-energie verandert de taak van gascentrales. Ze draaien minder vaak dan klassieke basislastinstallaties en dekken vaker de residuele belasting. Dat is de elektriciteitsvraag die overblijft na aftrek van de invoeding uit wind en zon. De residuele belasting kan sterk schommelen. Op zonnige en winderige dagen is ze laag of tijdelijk negatief. Bij weinig wind, zwakke zonne-opwekking en hoog verbruik kan ze sterk stijgen.

Hieruit volgt een andere economische rol. De installaties moeten hun vaste kosten verdienen in minder vollasturen, wanneer hernieuwbare energie in veel uren zeer goedkoop invoedt. De zuivere energiemarkt vergoedt opgewekte kilowattuur, niet al het louter paraat houden van een installatie. Als installaties slechts zelden draaien, zijn hoge prijzen in enkele schaarste-uren nodig om investeringen rendabel te maken. Blijven die opbrengsten uit, dan spreekt men van het missing-money-probleem. Politiek rijst daarom de vraag of een zuivere elektriciteitsmarkt volstaat of dat een capaciteitsmarkt, een strategische reserve of andere vergoedingen voor gegarandeerd vermogen nodig zijn.

Daaruit volgt een vaak over het hoofd gezien verband: een gascentrale kan noodzakelijk zijn voor het systeem, ook al produceert ze per jaar weinig elektriciteit. In de klimaatbalans beperkt juist die geringe looptijd de emissies. In de investeringsberekening is diezelfde geringe looptijd een probleem, omdat de installatie slechts in enkele uren opbrengsten genereert. Elektriciteitsmarkten, reserveproducten, nettarieven en aanbestedingen creëren elk eigen prikkels voor bouw, exploitatie en buitengebruikstelling.

Duitsland: aanbestedingen volgens de StromVKG (stand november 2026)

In Duitsland bestaat inmiddels voor nieuwe regelbare installaties een eigen vergoeding voor het beschikbaar stellen van vermogen. Grondslag is de Strom-Versorgungssicherheits- und Kapazitätengesetz (StromVKG). De Bundesnetzagentur heeft op 21 juli 2026 de aanbestedingen voor zogeheten langetermijncapaciteiten gestart. Deelnemen mogen installaties die gedurende een langere periode gegarandeerd elektriciteit kunnen leveren, dus ook in langere fasen zonder hernieuwbare productie of zonder elektriciteitsimport. Tot de technische eisen behoort onder meer het beschikbaar stellen van momentane reserve, ook wanneer de installatie op dat moment geen vermogen levert. Wie een gunning krijgt, moet het vermogen 15 jaar lang beschikbaar houden. Daarvoor ontvangt hij een jaarlijkse vergoeding waarvan de hoogte in concurrentie wordt bepaald. Een regionale component geeft onder bepaalde voorwaarden de voorkeur aan locaties in het nettechnische zuiden.

Aanbesteed wordt niet het geïnstalleerde vermogen, maar het gereduceerde vermogen in rMW. Een wettelijk vastgelegde factor waardeert daarbij de daadwerkelijke bijdrage van een technologie aan de leveringszekerheid, vergelijkbaar met een capaciteitswaarde. In de eerste ronde met biedingstermijn 8 september 2026 werd 4.500 rMW aanbesteed. De maximumprijs bedroeg 244.000 euro per rMW per jaar.

De resultaten werden op 3 november 2026 gepubliceerd. Er kwamen 41 biedingen binnen met circa 11.958 rMW, waarvan zeven werden uitgesloten. Elf biedingen kregen een gunning voor circa 5.160 rMW. Het volume ligt boven de aanbestede hoeveelheid, omdat de bieding die de grens voor het eerst overschreed nog werd gegund. De volumegewogen gemiddelde gunningswaarde bedroeg 155.296 euro per rMW per jaar. De meeste gunningen gingen naar locaties in Noordrijn-Westfalen en Brandenburg, gevolgd door Saksen, Beieren en Baden-Württemberg. Volgens de Bundesnetzagentur concurreerden centrales en elektriciteitsopslag intensief met elkaar. De tweede biedingstermijn voor langetermijncapaciteiten is vastgesteld op 29 december 2026.

Emissies, brandstof en rendement

Wie in gascentrales aardgas verbrandt, veroorzaakt CO₂-emissies. Een ruwe berekening toont de orde van grootte: aardgas stoot bij verbranding circa 200 gram CO₂ per kilowattuur brandstofenergie uit. Bij een rendement van 60 procent komt dat overeen met ongeveer 330 tot 340 gram CO₂ per opgewekt kilowattuur elektriciteit. Bij een eenvoudige gasturbine met ongeveer 38 procent is dat grofweg meer dan 500 gram. Efficiënte GuD-centrales liggen daarmee duidelijk onder veel kolencentrales, maar niet op nul.

Daarbij komen emissies langs de toeleveringsketen, vooral wanneer methaan ontsnapt bij winning, transport of opslag. Methaan is een sterk broeikasgas. Een onderzoek in opdracht van het Umweltbundesamt kwam tot de conclusie dat de emissies in de voorketen van vloeibaar aardgas, afhankelijk van het leverende land, ongeveer 2,2 tot 3,0 keer zo hoog zijn als die van de Duitse aardgasverbruiksmix van 2018. De klimaatbeoordeling van een gascentrale hangt dus niet alleen af van het rendement in de centrale, maar ook van herkomst en verliezen van de brandstof. Economisch werken de emissies via de CO₂-prijs in de emissiehandel door in de productiekosten.

Het rendement beschrijft welk deel van de brandstofenergie als elektriciteit bruikbaar wordt. Bij warmtekrachtkoppeling kan het totale brandstofgebruik hoog zijn als de warmte daadwerkelijk nodig is. Wordt warmte alleen geproduceerd om de elektriciteitsproductie te rechtvaardigen, of ontbreekt een zinvolle afnemer, dan verliest deze kengetal aan zeggingskracht. Of een installatie efficiënt lijkt, hangt dus af van de systeemgrens: alleen elektriciteit of elektriciteit en warmte, één bedrijfsuur of het hele jaar.

Bij waterstofgeschikte gascentrales is een verder onderscheid nodig. Een installatie die technisch is voorbereid op latere inzet van waterstof, produceert in bedrijf meestal nog steeds elektriciteit uit aardgas. Dat blijft zo zolang er geen voldoende, betaalbare en klimaatvriendelijk geproduceerde waterstof beschikbaar is. Waterstofgeschiktheid betekent dus geen emissievrijheid, maar de optie op een latere brandstofwissel. Of die optie standhoudt, hangt af van een waterstofnet, van opslag, import, elektrolysecapaciteit, veiligheidseisen en de brandstofkosten. Voor de Duitse centralestrategie is voorzien dat gesteunde nieuwe gascentrales op waterstof kunnen worden omgeschakeld en tot halverwege de jaren 2040 gedecarboniseerd kunnen worden.

Economische en institutionele betekenis

Gascentrales staan op het raakvlak van elektriciteitsmarkt, gasinfrastructuur en klimaatbeleid. Hun bedrijfsvoering hangt af van elektriciteitsprijzen, gasprijzen, CO₂-prijzen, nettarieven, balanceringsmarkten, reservevoorschriften en nu ook van capaciteitsvergoedingen. Een installatie kan technisch aanwezig zijn en toch economisch niet draaien als brandstof en emissierechten te duur zijn. Ze kan ook economisch aantrekkelijk lijken en netzijdig op haar locatie weinig helpen als de knelpunten elders liggen. Locatie, aansluitvermogen en regionale netsituatie zijn daarom niet van ondergeschikt belang. Dat blijkt ook uit de regionale component van de Duitse aanbestedingen.

Voor netbeheerders hebben gascentrales ook een operationele functie. Ze kunnen regelvermogen leveren, de spanning ondersteunen, momentane reserve leveren of na een grootschalige storing helpen bij het herstel. Voorwaarde is dat ze daarvoor technisch zijn uitgerust en contractueel zijn ingebed. Niet elke installatie levert elk van deze systeemdiensten. Begrippen als gegarandeerd vermogen, black-startvermogen, regelenergie en reserve mogen daarom niet zomaar op alle gascentrales worden overgedragen.

Een wijdverbreid misverstand behandelt nieuwe gascentrales ofwel als terugval naar fossiele energie, ofwel als eenvoudige oplossing voor alle schommelingen van hernieuwbare energie. Beide zienswijzen verhullen de concrete voorwaarden. Fossiele looptijden moeten dalen als klimaatdoelen worden gehaald. Tegelijk heeft een elektriciteitssysteem met veel wind- en zonne-energie gegarandeerd vermogen nodig voor tijden van schaarse invoeding. Conflicten ontstaan waar technische mogelijkheid, marktregel en politieke bevoegdheid uiteenvallen: de installaties moeten zelden draaien, altijd beschikbaar zijn, weinig uitstoten, betaalbaar blijven en als investering lonen.

Wie het begrip gascentrale nauwkeurig gebruikt, maakt zichtbaar welke taak wordt bedoeld: elektriciteitsopwekking uit gasvormige brandstof, het leveren van regelbaar vermogen, het afdekken van de residuele belasting, het leveren van systeemdiensten of de overgang naar klimaatneutrale brandstoffen. Geen van deze functies zit automatisch in elke installatie. In het toekomstige elektriciteitssysteem is een gascentrale noch louter een erfenis uit het verleden, noch een allesdekkende verzekering. Ze is een regelbare installatie waarvan nut en kosten afhangen van brandstof, bedrijfswijze, marktregels, locatie en beschikbaarheid.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.