Futures en forwards · Woordenlijst

Futures en forwards zijn termijncontracten op elektriciteit. Twee partijen spreken vandaag een prijs af voor een hoeveelheid elektriciteit die pas later wordt geleverd of financieel afgerekend. Een contract kan betrekking hebben op afzonderlijke dagen, weken, maanden, kwartalen of jaren. Op de elektriciteitsmarkt dienen dergelijke transacties vooral om prijsrisico's te beperken. Dat heet hedging. Een leverancier dekt zijn toekomstige inkoopkosten af, een industriële onderneming maakt haar stroomkosten voorspelbaar en een exploitant van een centrale legt de opbrengsten van zijn toekomstige productie vast. De contracten worden verhandeld op de termijnmarkt, hetzij op de beurs, hetzij buiten de beurs.

Product, leveringsprofiel en hoeveelheid

Een termijnprijs in euro per megawattuur zegt op zichzelf nog weinig. Men moet ook weten op welk product hij betrekking heeft. Gebruikelijk zijn base- en peakproducten. Een baseproduct levert in elk uur van de leveringsperiode hetzelfde vermogen, bijvoorbeeld 1 megawatt rond de klok. Bij de Duitse stroomfutures van de EEX omvat een peakproduct de tijd van 8 tot 20 uur op de leveringsdagen. Bij de gewone peakcontracten voor week, maand, kwartaal of jaar zijn dat maandag tot en met vrijdag. Daarnaast bestaan er speciale producten, zoals weekendpeak of een uitgebreid blok van 6 tot 22 uur. Op andere handelsplatformen tellen feestdagen die op werkdagen vallen uitdrukkelijk mee in de peakperiode.

De hoeveelheid energie volgt uit vermogen maal tijd. Een basemaand met 1 megawatt omvat, afhankelijk van de lengte van de maand, 672 tot 744 megawattuur. In de maanden met omschakeling van de tijd zijn dat er respectievelijk 743 en 745. Een peakmaand met 1 megawatt heeft bij 20 tot 23 werkdagen van elk 12 uur slechts ongeveer 240 tot 276 megawattuur. Een termijnprijs is dus pas eenduidig wanneer tijdsprofiel, leveringsperiode en biedzone vaststaan, bijvoorbeeld de Duitse biedzone.

Future: gestandaardiseerd, beursgehandeld, met centrale tegenpartij

Een future is een gestandaardiseerd termijncontract dat op een beurs wordt verhandeld. De beurs legt product, leveringsperiode, contractgrootte, handelstijden, laatste handelsdag, afrekening en zekerheden vast. Na het sluiten van de transactie treedt een centrale tegenpartij als clearinghouse tussen koper en verkoper. Voor elke partij is zij de wederpartij en zo verlaagt zij het wanbetalingsrisico van de individuele tegenpartij aanzienlijk. Daarvoor moeten de marktdeelnemers zekerheden storten, de zogeheten margins. De openstaande posities worden dagelijks gewaardeerd tegen de actuele afrekenprijs (mark-to-market). Winsten en verliezen worden doorlopend verrekend als variation margin. Daarnaast verlangt de tegenpartij een aanvangszekerheid, de initial margin.

Futures kunnen financieel of fysiek worden afgewikkeld. Bij Duitse stroomfutures is financiële afrekening gebruikelijk. Referentie is dan het gemiddelde van de prijzen uit de day-aheadveiling in de leveringsperiode. Sinds de day-aheadmarkt in kwartieren in plaats van uren wordt afgerekend, gebruiken sommige beurzen daarvoor het gemiddelde van de kwartierprijzen. Er bestaan echter ook fysiek afgewikkelde futures. Bij die futures wordt de elektriciteit daadwerkelijk per kwartier geleverd aan of afgenomen uit een zone van het transmissienet.

Forward: individueel, meestal buiten de beurs

Een forward is een termijncontract dat twee partijen individueel onderhandelen, meestal in de over-the-counterhandel buiten de beurs. Het laat zich nauwer afstemmen op de feitelijke behoefte dan een future. Contractueel kunnen bijvoorbeeld leveringsprofiel, leveringsplaats, periode, hoeveelheid, prijsformule, opzeggingsrechten, kredietwaardigheidseisen en bijzondere afnamevoorwaarden worden vastgelegd. Die vrijheid heeft een prijs: het risico dat de wederpartij uitvalt, blijft in beginsel bij de contractpartijen. Zij beperken het met raamovereenkomsten, kredietlimieten, borgstellingen of afgesproken zekerheden. De grens met de beurs is echter vloeiend. Veel OTC-transacties in standaardproducten worden achteraf bij een clearinginstelling geregistreerd en zo net als beurstransacties afgedekt.

Afbakening ten opzichte van spotmarkt, fysieke levering en PPA

Op de spotmarkt wordt elektriciteit verhandeld voor levering op korte termijn. Daartoe behoren de day-aheadmarkt voor de volgende dag en de intradaymarkt voor leveringen op dezelfde dag. De spotprijs toont de kortetermijnwaarde van elektriciteit in een bepaald tijdsblok. Hij reageert sterk op weer, beschikbaarheid van centrales, vraag, brandstofprijzen, netcongestie en de invoeding van wind en zon. De termijnmarkt heeft daarentegen betrekking op toekomstige leveringsperioden. In de prijzen zitten verwachtingen, risicopremies en de behoefte van de marktdeelnemers om zich in te dekken.

Een termijntransactie is niet hetzelfde als fysieke levering vanuit een bepaalde centrale. Bij financiële afwikkeling wordt alleen het verschil tussen de overeengekomen prijs en de referentieprijs betaald. De elektriciteit zelf koopt men dan apart in, bijvoorbeeld op de spotmarkt. Ook fysieke termijntransacties moeten nog operationeel worden uitgevoerd: ze worden als programma aangemeld en geboekt in de balansgroep. Van de power purchase agreement verschillen futures en forwards vooral door hun doel. Een PPA is vaak gekoppeld aan een bepaalde installatie, aan de financiering ervan en aan een langetermijntoezegging tot afname. Een forward kan ook lang lopen, maar dient meestal voor de handel en het risicobeheer van een portefeuille.

Betekenis voor elektriciteitsprijzen en investeringen

Leveranciers kopen elektriciteit vaak gespreid over maanden of jaren in. Ze dekken deelhoeveelheden vooraf af, kopen later extra hoeveelheden bij en vereffenen kortetermijnafwijkingen op de spotmarkt. Daarom hangt de elektriciteitsprijs voor eindklanten ook af van wanneer en met welke strategie is ingekocht. Daalt de spotprijs, dan daalt de leveringsprijs niet noodzakelijk meteen. Een deel van de hoeveelheid kan al eerder tegen hogere termijnprijzen zijn vastgelegd. Omgekeerd beschermen vroeg gesloten transacties de klanten een tijdlang tegen plotse prijssprongen.

Voor producenten werken termijntransacties spiegelbeeldig. Wie toekomstige opbrengsten afdekt, kan kredieten en exploitatiekosten betrouwbaarder plannen. Daarvoor ziet hij af van extra winst als de prijzen later stijgen. Termijnprijzen beïnvloeden ook investeringsbeslissingen. Hoge prijzen voor toekomstige leveringsjaren kunnen aangeven dat de markt schaars gegarandeerd vermogen, hoge brandstof- en CO₂-kosten of politieke risico's verwacht. Lage prijzen kunnen wijzen op overcapaciteit, goedkope brandstoffen of veel invoeding van hernieuwbare energie. Een zekere prognose zijn termijnprijzen echter niet. Het zijn verhandelbare prijzen op basis van de kennis van vandaag.

Afdekking is geen kostenverlaging voor het systeem als geheel

Termijntransacties maken afzonderlijke prijzen beter voorspelbaar. De werkelijke kosten van de elektriciteitsvoorziening verlagen ze echter niet. Stijgen de brandstof- of CO₂-prijzen of wordt vermogen schaars, dan zie je dat ook terug in de termijnprijzen. Wie vandaag koopt, neemt de huidige marktprijs over en vermijdt daarmee latere onzekerheid. Knelpunten en kosten verdwijnen daardoor niet. Hedging neemt prijsrisico's dus niet weg, maar verdeelt ze over verschillende marktdeelnemers en over de tijd.

Termijnprijs en toekomstige spotprijs zijn evenmin hetzelfde. In de termijnprijs zitten bovendien risicopremies, de kosten van zekerheden en de liquiditeit van de markt. Ook de verhouding tussen vraag naar en aanbod van afdekking telt mee. Willen veel leveranciers tegelijk hoeveelheden vastleggen, maar verkopen slechts weinig producenten, dan kan de termijnprijs stijgen zonder dat de verwachte productie daarmee overeenkomstig is veranderd. Beide contractvormen binden kapitaal: beursgehandelde futures via margins, OTC-forwards via kredietlijnen en zekerheden.

In crisissituaties wordt dit heel concreet. Een voorbeeld: een leverancier verkoopt elektriciteit voor het komende jaar tegen een vaste prijs aan zijn klanten en koopt ter afdekking futures. Hier moet een onderscheid worden gemaakt. Stijgen de marktprijzen, dan wint de leverancier op de gekochte futures en ontvangt hij variation margin. Het liquiditeitsrisico treft dan vooral de verkopende kant, bijvoorbeeld een producent die zijn productie via verkochte futures heeft afgedekt. Hij moet onmiddellijk cash bijstorten, hoewel hij de elektriciteit pas later tegen de dan hogere prijs verkoopt. Voor beide partijen stijgt bovendien de initial margin als de beurs haar eisen verhoogt wegens grotere prijsschommelingen. In het energiecrisisjaar 2022 leidden de sterk gestegen margins bij sommige energiebedrijven tot liquiditeitsproblemen. De Europese Autoriteit voor effecten en markten ESMA verruimde daarom voor twaalf maanden welke zekerheden centrale tegenpartijen mochten aanvaarden, zoals bank- en overheidsgaranties. Het risico ligt in dergelijke gevallen vaak minder in het definitieve verlies dan in de tussentijdse financiering. Prijsrisico hangt daarom altijd samen met liquiditeitsrisico en kredietrisico.

Standaardisering, liquiditeit en profielrisico

Gestandaardiseerde futures vergemakkelijken de handel: veel deelnemers handelen hetzelfde product, de prijzen zijn zichtbaar en posities kunnen makkelijker worden gesloten. De werkelijke behoefte past echter zelden precies bij een standaardproduct. Een fabriek verbruikt volgens haar productieplanning, huishoudens verbruiken naargelang de temperatuur meer of minder en een windpark produceert volgens de weersomstandigheden. De afwijking tussen standaardproduct en werkelijk profiel heet profielrisico. Met groeiende aandelen wind- en zonne-energie wordt het belangrijker. Een basefuture dekt de gemiddelde prijs van een periode af, maar niet elk kwartier. De rest wordt gedekt door kortetermijnhandel, prognoses, onbalansenergie, opslag en flexibiliteit.

Ook negatieve prijzen veranderen daar niets aan. Een termijnproduct kan tegen een positieve gemiddelde prijs worden verhandeld, ook al hebben afzonderlijke tijdsblokken later negatieve spotprijzen. De termijnmarkt egaliseert kortetermijnprijsschommelingen. De taak om productie en verbruik in elk kwartier in evenwicht te brengen, blijft echter bestaan.

Toezicht en rechtskader in de EU

In de EU vallen stroomfutures en -forwards in de regel onder de REMIT-verordening (EU) nr. 1227/2011, die in 2024 is gewijzigd. Zij geldt voor groothandelsenergieproducten, ongeacht waar en hoe die worden verhandeld. Onder de verordening vallen leveringscontracten en derivaten met betrekking tot elektriciteit die in de Unie wordt geproduceerd, verhandeld of geleverd. De verordening verbiedt handel met voorkennis en marktmanipulatie en regelt meldingsplichten. Leveringscontracten aan eindverbruikers gelden alleen als groothandelsproducten wanneer de verbruiker de in de verordening vastgelegde drempel overschrijdt. Voor stroomderivaten die als financiële instrumenten gelden, komt daarnaast het financiëlemarktenrecht kijken, bijvoorbeeld EMIR voor clearing, margins en meldingen. Welke verplichtingen in een concreet geval gelden, hangt af van het soort contract en van de marktdeelnemer.

Situering

Op de elektriciteitsmarkt delen spot- en termijnmarkt het werk. De spotmarkt stemt productie en verbruik op korte termijn op elkaar af. De termijnmarkt maakt prijsafdekking mogelijk en maakt verwachtingen over toekomstige schaarste verhandelbaar. Voor de technische netstabiliteit zorgen de netbeheerders met systeemdiensten, niet de termijnmarkt. Voor politieke debatten is dat belangrijk. Als de prijzen voor eindklanten trager dalen dan de beursprijzen, kan dat te maken hebben met inkoopmomenten, contractduur, risico-opslagen, nettarieven, belastingen of heffingen. Futures en forwards vervangen noch centrales, noch netten, noch opslag. Ze zijn geen prognose en geen garantie, maar contracten waarmee marktdeelnemers toekomstige elektriciteitsprijzen nu al vastleggen of financieel afdekken.

Bronnen

Public Contract Specifications, Release 0104a — European Energy Exchange (EEX); 2026-07-23. Abschnitt 1.1.3.2 Peak und 1.1.3.4 Extended Peak Block
German Power Financial Peak Futures – Contract Specifications — ICE Endex; unbekannt. Produktbeschreibung, Contract Size, Cash Settlement Price
Product Specification ICE Endex German Power Baseload Futures (Appendix A.10/A.11) — ICE Clear Europe / ICE Endex; unbekannt. Appendix A.10 und A.11, Description
Verordnung (EU) Nr. 1227/2011 über die Integrität und Transparenz des Energiegroßhandelsmarkts – konsolidierte Fassung — EUR-Lex / Amt für Veröffentlichungen der EU; 2024-05-07. Art. 2 Nr. 4 und 5
ESMA temporarily amends CCP collateral requirements to provide liquidity relief on energy derivatives markets — European Securities and Markets Authority (ESMA); 2022-10-14. Pressemitteilung, Absätze 1–2

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05