Flexibiliteitsafroep · Woordenlijst

Een flexibiliteitsafroep is het concrete proces waarbij een beschikbare of contractueel toegezegde flexibiliteitsoptie wordt geactiveerd. Voorbeelden: een batterij laadt of ontlaadt. Een warmtepomp verlaagt tijdelijk haar elektrische vermogen. Een elektrisch voertuig verschuift het laadproces. Een koelinstallatie benut haar thermische traagheid, of een industrieel proces wijzigt zijn belasting. De afroep is dus niet het louter bestaan van flexibiliteit. Bedoeld wordt het daadwerkelijke gebruik ervan in een bepaalde situatie, op een bepaald tijdstip en met een bepaald technisch doel.

Een flexibiliteitsafroep wordt meestal via meerdere grootheden beschreven. Het afroepbare vermogen wordt uitgedrukt in kilowatt of megawatt. Het geeft aan hoe sterk een installatie haar invoeding of afname ten opzichte van een referentiegedrag kan wijzigen. De duur geeft aan hoe lang deze wijziging kan worden aangehouden. Uit vermogen maal duur volgt de energiehoeveelheid in kilowattuur of megawattuur. Een voorbeeld: 2 MW gedurende 30 minuten komt overeen met 1 MWh. Daarbij komen reactietijd, voorbereidingstijd, rampsnelheid, beschikbaarheid, meetbaarheid en hersteltijd. Een batterijopslag reageert vaak snel, maar wordt beperkt door zijn laadtoestand. Een warmtepomp kan belasting verschuiven als gebouw en warmwaterbuffer voldoende thermische reserve hebben. Een industrieel proces kan grote vermogens verplaatsen, maar vaak alleen binnen smalle productievensters.

De term scheidt meerdere niveaus die in debatten over flexibele verbruikers en opslag vaak door elkaar worden gehaald. Flexibiliteitspotentieel betekent in eerste instantie alleen dat een installatie technisch of operationeel aanpasbaar is. Flexibiliteitsbeschikbaarstelling betekent dat dit potentieel bruikbaar wordt gemaakt, bijvoorbeeld door stuurtechniek, meetconcept, contract, prekwalificatie of een bod op een markt. De flexibiliteitsafroep is het moment waarop uit die mogelijkheid een daadwerkelijk werkzame vermogenswijziging ontstaat. Zonder deze stap blijft flexibiliteit een eigenschap van apparaten of processen. Een betrouwbare hulpbron voor netbeheer, markt of leveringszekerheid is ze dan nog niet.

Technische functie en meetbaar effect

Een afroep wijzigt altijd een belastings- of invoedingsprofiel ten opzichte van een verwacht verloop. Dat verwachte verloop heet vaak plan, prognose of referentiebelasting (baseline). Bij industriële belastingssturing en bij demand response is deze referentie bijzonder belangrijk. Het effect is alleen meetbaar als duidelijk is wat er zonder afroep zou zijn gebeurd. Is de referentie te hoog ingesteld, dan wordt een effect betaald dat nooit heeft plaatsgevonden. Bij een opslagsysteem is het effect meestal gemakkelijker vast te stellen, omdat laad- en ontlaadvermogen direct worden gemeten. Ook daar blijft de laadtoestand belangrijk: een opslagsysteem kan niet willekeurig vaak en willekeurig lang hetzelfde vermogen leveren.

Een afroep kan het vermogen verhogen of verlagen. Vanuit het stroomsysteem volstaat het daarom niet om alleen over „verbruik verlagen” te spreken. Een belasting kan worden verhoogd wanneer veel hernieuwbare stroom beschikbaar is of wanneer sterke fotovoltaïsche invoeding de lokale spanning verhoogt. Ze kan worden verlaagd wanneer een netcongestie dreigt of de residuele belasting sterk stijgt. Een opslagsysteem werkt bij het laden als extra verbruik en bij het ontladen als invoeding. De richting van de afroep hangt dus af van het doel en van de plaats in het net.

De locatie is technisch niet bijkomstig. Een afroep op transmissienetniveau kan geschikt zijn voor frequentiehandhaving of systeembrede balancering. Een congestie in een bepaald laagspanningsnet lost hij echter niet automatisch op. Omgekeerd kan een netdienstige sturing in het distributienet lokaal werken zonder relevant te worden voor de groothandelsmarkt. Flexibiliteit moet daarom niet alleen naar omvang worden beoordeeld, maar ook naar netniveau, aansluitpunt en beschikbaarheid in de tijd.

Afbakening ten opzichte van regelenergie, redispatch en eigenoptimalisatie

Flexibiliteitsafroep is een overkoepelend begrip. Het kan verschillende mechanismen omvatten, maar is met geen van die mechanismen identiek. Bij regelenergie worden geprekwalificeerde installaties afgeroepen. Zij compenseren kortetermijnafwijkingen tussen productie en verbruik en stabiliseren zo de netfrequentie. Daar gelden precieze eisen aan reactietijd, beschikbaarheid, meting en afrekening.

Redispatch dient daarentegen voor congestiebeheer. Daarbij worden productie- of verbruiksschema's zo gewijzigd dat lijnen en andere bedrijfsmiddelen niet overbelast raken. Het gaat dus niet in de eerste plaats om de frequentie, maar om de ruimtelijke verdeling van invoeding en belasting in het net. In Duitsland is redispatch niet meer beperkt tot het transmissienet. Sinds 1 oktober 2021 geldt de procedure „Redispatch 2.0” op grond van de NABEG 2.0. Deze betrekt in beginsel alle installaties vanaf 100 kW, ook installaties voor hernieuwbare energie en WKK-installaties. Naast de transmissienetbeheerders zijn sindsdien ook de distributienetbeheerders sterker betrokken. Ook redispatch kan flexibiliteitsafroepen omvatten, bijvoorbeeld wanneer opslagsystemen of stuurbare decentrale installaties worden ingezet.

Ook de optimalisatie van eigen verbruik moet worden afgebakend. Wanneer een thuisbatterij overdag zonnestroom opslaat en 's avonds ontlaadt, wordt technisch gezien flexibiliteit benut. Een systemische flexibiliteitsafroep is er echter pas wanneer het gebruik reageert op een extern signaal: een contract, een netbehoefte of een marktprijs. Bovendien moet het effect voor derden betrouwbaar inplanbaar zijn. Private optimalisatie kan toevallig systeemdienstig zijn. Een afroepbare hulpbron voor netbeheerders of markten is ze daardoor nog niet.

Markt, contract en bevoegdheid

Een flexibiliteitsafroep heeft regels nodig. Die leggen vast wie mag activeren, wie moet reageren, hoe het effect wordt gemeten en hoe conflicten worden behandeld. Bij marktgebaseerde afroepen gebeurt dat via prijzen, biedingen en schema's. Installatie-exploitanten of een aggregator bundelen flexibele eenheden en bieden ze aan op een markt. Er wordt afgeroepen wanneer het bod economisch wordt geselecteerd of wanneer een prijssignaal een automatische reactie uitlokt.

Bij netbedrijfsmatige afroepen ligt de trigger bij de netbeheerder. Hij moet spanning, stroombelasting en de grenzen van bedrijfsmiddelen respecteren. Vooral in het distributienet ontstaat een nieuwe coördinatietaak, omdat warmtepompen, laadpunten, fotovoltaïsche installaties en batterijopslag in grote aantallen op lagere netniveaus worden aangesloten. Een enkel apparaat is klein. Veel gelijktijdige laadprocessen of invoedingspieken kunnen lokaal echter relevant worden. Een flexibiliteitsafroep kan dan de netuitbreiding aanvullen of in de tijd spreiden. Vervangen kan hij die niet automatisch, want blijvende belastingstoename en structurele congestie vereisen nog steeds fysieke netcapaciteit.

Op EU-niveau verplicht artikel 32 van de Elektriciteitsrichtlijn (EU) 2019/944 de lidstaten tot het creëren van een regelgevingskader. Dat moet distributiesysteembeheerders in staat stellen en stimuleren om flexibiliteitsdiensten, met inbegrip van congestiebeheer, te betrekken. Doel is meer efficiëntie bij exploitatie en ontwikkeling van het distributiesysteem. In Duitsland geeft § 14c EnWG hieraan uitvoering. Wanneer een exploitant van een elektriciteitsdistributienet hiervoor flexibiliteitsdiensten inkoopt, moet dat transparant, niet-discriminerend en marktgebaseerd gebeuren. De specificaties en gestandaardiseerde marktproducten moeten door de Bundesnetzagentur worden goedgekeurd. De autoriteit kan bovendien uitzonderingen vastleggen wanneer een marktgebaseerde inkoop economisch niet efficiënt zou zijn, ernstige marktverstoringen zou veroorzaken of congestie zou verergeren. De bepalingen over redispatch en netveiligheidsmaatregelen en § 14a EnWG blijven daarvan onverlet.

Een voorbeeld van een niet-marktgebaseerde, netbedrijfsmatige afroep in Duitsland is § 14a EnWG met de besluiten van de Bundesnetzagentur van november 2023. Deze geldt voor stuurbare verbruiksinrichtingen zoals private laadpunten, warmtepompen, airconditioners en stroom afnemende opslagsystemen. Voorwaarde is een netaansluitvermogen van meer dan 4,2 kW, een aansluiting op laagspanning en in de regel een ingebruikname vanaf 1 januari 2024. De netbeheerder mag hun stroomafname alleen tijdelijk dimmen wanneer een acute overbelasting of beschadiging van het net dreigt. Een volledige uitschakeling is niet toegestaan. Per inrichting moet in beginsel een minimumvermogen van 4,2 kW behouden blijven. Voor grote warmtepompen en meerdere apparaten op één aansluiting gelden bijzondere berekeningen. In ruil daarvoor dalen de nettarieven. Voor bestaande installaties met oudere afspraken gelden overgangsregels.

Contractuele afroepen liggen tussen deze vormen in. Een onderneming kan aan een leverancier of dienstverlener toezeggen haar belasting in bepaalde uren te verlagen. Een huishoudelijke klant kan instemmen met een tarief waarbij laadvermogen of warmtepompbedrijf binnen vastgelegde grenzen wordt aangepast. Zulke modellen werken alleen wanneer comfort, productiezekerheid en technische grenzen worden gerespecteerd. Een afroep die weliswaar theoretisch mogelijk is, maar acceptatie, processtabiliteit of levensduur van apparaten schaadt, is geen robuuste hulpbron.

Typische misverstanden

Een wijdverbreid misverstand is flexibiliteit als vrije reserve te behandelen. Veel installaties kunnen hun belasting verschuiven, maar niet laten verdwijnen. Laadt een elektrische auto later, dan moet de benodigde energie meestal alsnog worden ingehaald. Wordt een warmtepomp kort gesmoord, dan hangt de latere extra vraag af van gebouwschil, buitentemperatuur, buffergrootte en comfortgrenzen. Een afroep kan dus een piek verlagen en tegelijk later een tegenreactie uitlokken, het zogeheten inhaaleffect of rebound. Voor het stroomsysteem telt daarom het volledige belastingsprofiel, niet alleen het moment van activering.

Even problematisch is het om geïnstalleerd apparaatvermogen gelijk te stellen aan afroepbaar vermogen. Een miljoen laadpunten van elk elf kilowatt komt rekenkundig neer op elf gigawatt. Daaruit volgt echter niet dat dit vermogen altijd beschikbaar, stuurbaar, contractueel gebonden en gelijktijdig afroepbaar is. Voertuigen moeten aangesloten zijn. Gebruikers moeten laaddoelen opgeven of op zijn minst grenzen accepteren. Meet- en stuurtechniek, bijvoorbeeld via een slimme meter, moet functioneren. En de afroep mag lokale netten niet elders extra belasten. Daarbij komen juridische grenzen: bij het dimmen volgens § 14a EnWG blijft een minimumvermogen behouden, zodat slechts een deel van het aansluitvermogen überhaupt kan worden verlaagd.

Ook de vergoeding wordt vaak te eenvoudig bekeken. Betaald kan worden voor het louter beschikbaar houden van vermogen, voor de daadwerkelijk afgeroepen energie, voor de vermeden netbelasting of voor een combinatie daarvan. Dat is meer dan een kwestie van boekhouding. Wie beschikbaarheid vergoedt, creëert andere prikkels dan wie alleen activeringen betaalt. Wordt alleen de afroep betaald, dan loont het voor exploitanten mogelijk niet om zelden gebruikte capaciteit paraat te houden. Wordt het paraat houden te royaal vergoed, dan ontstaan kosten voor hulpbronnen met beperkt nut. De regels bepalen daarom welke installaties deelnemen en hoe betrouwbaar zij reageren.

Betekenis in het stroomsysteem

Met een groeiend aandeel weersafhankelijke opwekking en toenemende elektrificatie wordt de flexibiliteitsafroep belangrijker. Fotovoltaïsche en windenergie produceren niet naar behoefte, maar naar weersomstandigheden. Warmtepompen, elektromobiliteit en elektrische industriële processen verhogen de stroomvraag, maar brengen tegelijk nieuwe verschuifbare belastingen in het systeem. De waarde ligt niet alleen in de energiehoeveelheid, maar in het tijdstip van gebruik. Een kilowattuur in een overbelast avonduur werkt anders dan dezelfde kilowattuur in een uur met veel lokale zonneproductie.

Flexibiliteitsafroepen kunnen helpen centrales, netten en opslag beter te benutten. Ze kunnen prijspieken dempen, de curtailment van hernieuwbare installaties verminderen, congestie verlichten en de behoefte aan kortetermijnbalanceringsmaatregelen verlagen. Hun effect hangt echter af van coördinatie. Een prijssignaal dat veel installaties tegelijk laat laden, kan lokaal nieuwe netproblemen veroorzaken. Een netdienstige afroep kan botsen met marktprijzen. Een aggregator optimaliseert mogelijk voor een balansverantwoordelijke portefeuille, terwijl de distributienetbeheerder een andere lokale grens moet bewaken. Conflicten ontstaan waar technische mogelijkheid, marktregel en bevoegdheid uiteenlopen.

Opdat flexibiliteitsafroepen betrouwbaar worden, moeten gegevens, stuurbaarheid en verantwoordelijkheden op elkaar aansluiten. Slimme meters, beveiligde communicatiekanalen, gestandaardiseerde interfaces en duidelijke afrekeningsregels zijn geen bijzaken, maar voorwaarden voor de praktijk. Tegelijk zijn grenzen nodig. Netbeheerders mogen niet willekeurig ingrijpen in verbruiksbeslissingen. In Duitsland is het dimmen volgens § 14a EnWG bijvoorbeeld gebonden aan een dreigende netoverbelasting en aan een minimumvermogen. Markten mogen fysieke netgrenzen niet negeren. En klanten moeten weten welke beperkingen zij accepteren en welke tegenprestatie zij ontvangen.

De term flexibiliteitsafroep maakt het verschil duidelijk tussen mogelijke aanpassing en betrouwbaar systeemeffect. Flexibele apparaten alleen zijn nog geen oplossing. Ze worden pas werkzaam wanneer vermogen, duur, plaats, trigger, meting, vergoeding en bevoegdheid zijn geregeld. Dan vindt een activering op het juiste moment daadwerkelijk plaats, en blijven de gevolgen ervan voor net en markt beheersbaar.

Bronnen

§14a EnWG Steuerbare Verbrauchseinrichtungen – Integration von steuerbaren Verbrauchseinrichtungen — Bundesnetzagentur; unbekannt. Verbraucherportal, Abschnitte zu Anwendungsbereich, Dimmen und Mindestleistung
§ 14c EnWG – Marktgestützte Beschaffung von Flexibilitätsdienstleistungen im Elektrizitätsverteilernetz; Festlegungskompetenz — lxgesetze.de (Gesetzestext EnWG); unbekannt (Fassung in Kraft seit 29.07.2022). § 14c Abs. 1 und 2; Abs. 4 laut rewis.io-Wiedergabe
Netzengpassmanagement – Redispatch 2.0 — Bundesnetzagentur; unbekannt. Abschnitt Redispatch 2.0
Richtlinie (EU) 2019/944 mit gemeinsamen Vorschriften für den Elektrizitätsbinnenmarkt — Europäische Union (EUR-Lex); 2019-06-05. Artikel 32 Abs. 1 (Anreize für die Nutzung von Flexibilität in Verteilernetzen)

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47