Fahrplan (afnameschema/dienstregeling in de elektriciteitsmarkt) · Woordenlijst

Een fahrplan is in de elektriciteitsmarkt de in de tijd uitgesplitste opgave van hoeveel elektrisch vermogen in elk tijdsinterval tussen balansgroepen wordt uitgewisseld of op een invoed- of afnamepunt wordt ingevoed of afgenomen. Zo heeft de Duitse Stromnetzzugangsverordnung (StromNZV) het begrip tot eind 2025 bepaald. Fahrpläne wijzen leveringen toe aan een balansgroep, een handelspartner of een regelzone. In de Duitse en Europese markt is het kwartier het standaardraster: voor elk kwartier wordt een gemiddeld vermogen in megawatt opgegeven. Daaruit volgt over de duur van het interval een energiehoeveelheid in megawattuur.

Het fahrplan vertaalt economische afspraken naar een tijdstructuur waarmee in de praktijk kan worden gewerkt. Een leverancier, een centraleexploitant of een handelaar kan niet zomaar „ergens morgen” stroom kopen of verkopen. De levering moet aan bepaalde kwartieren worden toegewezen. Daarmee verbindt het fahrplan de elektriciteitsmarkt, het beheer van de balansgroep en de netexploitatie.

Afbakening: prognose, fysieke stroom, inzetplan

Een fahrplan is geen loutere prognose. Een prognose zegt wat naar verwachting zal gebeuren, bijvoorbeeld hoeveel windstroom wordt ingevoed of hoeveel een klantenportefeuille verbruikt. Het fahrplan is de bindende aanmelding. Het kan op prognoses berusten, maar wordt bindend door handelstransacties en de regels van de balansgroepovereenkomst: tijdig gemelde fahrpläne legt de transmissiesysteembeheerder ten grondslag aan de verrekening.

Een fahrplan beschrijft ook niet de werkelijke fysieke stroomstroom. Verkoopt een handelaar stroom van Noord-Duitsland naar Zuid-Duitsland, dan volgt de stroom toch de fysieke eigenschappen van het net en niet het contract. Het fahrplan wijst hoeveelheden alleen op balansbasis toe, dus wie wanneer voor welke levering verantwoordelijk is. Evenmin is het gelijk te stellen met een centraleinzetplan. Het inzetplan bepaalt welke installatie technisch wanneer draait. Een handelaar kan daarentegen posities kopen en verkopen zonder eigen installaties, en een portefeuille van veel installaties kan gebundeld worden beheerd. Het fahrplan is de balanskant naar buiten van die beslissingen.

Vermogen en energiehoeveelheid

Een fahrplan werkt met vermogen over tijd. Wordt voor een kwartier een levering van 40 megawatt aangemeld, dan komt dat overeen met 40 MW × 0,25 h = 10 megawattuur. Een fahrplanwaarde van 100 MW betekent dus niet dat „100 megawatt wordt verbruikt”. Ze legt een gemiddeld vermogen vast voor een bepaald tijdsraster. De energiehoeveelheid ontstaat pas wanneer dit vermogen met de duur wordt vermenigvuldigd. Bij schommelende wind- en zonne-invoeding, bij batterijopslag en bij flexibele belastingen wordt deze tijdsresolutie de kern van het beheer.

Ook belastingprofielen zijn geen fahrpläne. Bij kleinverbruikers zonder lastgangmeting wijst de netbeheerder het verbruik in Duitsland via standaardbelastingprofielen toe aan de balansgroep van de leverancier. De leverancier koopt de passende hoeveelheden via handelstransacties, die hij als fahrpläne aanmeldt. Het belastingprofiel is dus een planningsbasis, en het fahrplan geeft de leveringstransacties weer waarmee de leverancier de verwachte vraag dekt.

Hoe fahrpläne worden aangemeld

In Duitsland meldt de balansverantwoordelijke zijn fahrpläne aan bij de bevoegde transmissiesysteembeheerder. De standaard-balansgroepovereenkomst van de Bundesnetzagentur vereist volledige fahrpläne met een sluitende vermogensbalans in elk kwartier. Voor elke dag moet een afzonderlijk fahrplan worden ingediend, hoogstens een maand vooraf. Fahrpläne tussen twee balansgroepen moeten spiegelbeeldig op elkaar aansluiten: meldt de ene kant een levering aan, dan moet de wederpartij dezelfde hoeveelheid voor hetzelfde kwartier als afname aanmelden. Wijken de meldingen af, dan wordt dit volgens de contractregels opgehelderd. Bij fahrpläne binnen Duitsland wordt dan voor het betrokken kwartier de kleinere waarde gehanteerd (minimumregel). Zo dient het fahrplan ook om te controleren of handelsrelaties consistent zijn.

Op de day-aheadmarkt ontstaan veel posities voor de volgende dag. De gekoppelde Europese day-aheadveiling vindt plaats om 12.00 uur MET. Sinds leveringsdag 1 oktober 2025 wordt ze in alle deelnemende biedzones afgewikkeld in kwartierproducten in plaats van uurproducten; Ierland blijft bij 30 minuten. Ook op de Europees gekoppelde intradaymarkt zijn in alle biedzones kwartierproducten beschikbaar. Hoe dichter het leveringstijdstip komt, hoe nauwkeuriger de wind-, zon- en verbruiksprognoses worden. Met intradayhandel kunnen deze nieuwe inzichten worden omgezet in gewijzigde fahrpläne.

De StromNZV schreef tot eind 2025 het volgende voor: day-ahead-fahrpläne moesten uiterlijk om 14.30 uur worden gemeld, tenzij iets anders was toegestaan of vastgelegd. Wijzigingen van fahrpläne binnen een regelzone en tussen regelzones waren mogelijk met een voorlooptijd van ten minste een kwartier voor elk kwartier. Fahrpläne binnen een regelzone mochten achteraf tot 16.00 uur van de volgende werkdag worden gewijzigd. Bij ongeplande centrale-uitval compenseerde de transmissiesysteembeheerder de onbalans gedurende vier kwartieren, daarna was de balansverantwoordelijke zelf verantwoordelijk. De transmissiesysteembeheerder mocht wijzigingen van regelzoneoverschrijdende fahrpläne weigeren als daardoor congestie zou ontstaan.

Over de rechtsstand: de StromNZV is per 31 december 2025 (einde van de dag) buiten werking getreden. De Bundesnetzagentur heeft de inhoud op grond van § 20 lid 3 EnWG overgebracht in vastleggingen (Festlegungen), bijvoorbeeld in de GPKE-Festlegung en de standaard-balansgroepovereenkomst. Volgens eigen weergave heeft de autoriteit de beproefde regels daarbij aanvankelijk grotendeels letterlijk overgenomen. De hierboven genoemde termijnen beschrijven daarom het voorgaande systeem. Welke waarden in een concreet geval gelden, volgt thans uit de telkens geldende Festlegungen en contractbijlagen.

Afwijkingen en onbalansenergie

Geen enkel fahrplan geeft de werkelijkheid volledig weer. De wind waait anders dan voorspeld, fotovoltaïsche installaties leveren bij bewolking minder, centrales vallen uit, verbruikers gedragen zich anders. Nauwkeuriger gezegd ontstaat een afwijking van de balansgroep niet uit de vergelijking van een afzonderlijk fahrplan met de meting. Ze is het saldo van alle invoedingen en afnamen van een balansgroep in een kwartier: gemeten of via een profiel toegewezen hoeveelheden en alle fahrplanleveringen en -afnamen. Voor dit saldo draagt de balansverantwoordelijke de economische verantwoordelijkheid. Het wordt verrekend via onbalansenergie.

Onbalansenergie is geen willekeurige straf. Ze moet ertoe aanzetten de balansgroep zorgvuldig te beheren. Wie systematisch verkeerd plant, verschuift risico's naar het totale systeem. De onbalansprijs moet de kosten volgens het veroorzakersbeginsel toewijzen. Hoe sterk hij werkt, hangt af van de prijsregels en van de richting van de systeemafwijking. Wijken veel balansgroepen in dezelfde richting af, dan moet de transmissiesysteembeheerder meer regelenergie inzetten. Regelenergie stabiliseert de frequentie in real time. Fahrpläne zetten eerder in en moeten de verwachte toestand zo goed ordenen dat zo weinig mogelijk kortetermijncompensatie nodig is.

Betekenis in het elektriciteitssysteem

Aan het fahrplan zie je dat elektriciteitsmarkten aan de tijd gebonden zijn. Een kilowattuur op maandagochtend is systemisch een ander product dan een kilowattuur 's nachts. Met een stijgend aandeel wind en fotovoltaïsche energie wordt dat belangrijker. Directe vermarkters moeten hun prognoses voortdurend actualiseren en hun fahrpläne aanpassen. Prognosefouten werken door op balansgroepen, intradayprijzen en de behoefte aan onbalansenergie. Volgens EPEX SPOT moet het kwartierraster helpen hernieuwbare opwekking beter te integreren, omdat die binnen een uur verandert.

Ook opslag en flexibele verbruikers zijn op fahrpläne aangewezen. Een batterij kan laden wanneer stroom goedkoop is en ontladen wanneer hij schaars is. Warmtepompen, elektrolyseurs of industriële processen kunnen onder bepaalde voorwaarden in de tijd worden verschoven. Op de markt wordt deze flexibiliteit pas werkzaam wanneer ze tijdnauwkeurig in posities en fahrpläne is afgebeeld.

Ten slotte raakt het fahrplan de grens tussen markt en net. Binnen een biedzone kunnen marktpartijen handelen zonder elke netcongestie in hun fahrplan weer te geven. Leiden de marktresultaten tot congestie, dan grijpen netbeheerders in met redispatch. Het fahrplan beschrijft de commerciële en balansmatige ordening, niet automatisch een bedrijfsvoering die op elke plaats netttechnisch mogelijk is.

Typische vereenvoudigingen

„Fahrpläne zijn bureaucratie”: in werkelijkheid coördineren ze veel gedecentraliseerde beslissingen. Zonder fahrpläne verdwijnen de kosten van onzekerheid niet. Ze zouden terechtkomen bij regelenergie, onbalansenergie, redispatch of reserves.
„Een fahrplan garandeert fysieke levering”: de markt werkt op balansbasis. Een leverancier kan zijn klanten via aankopen bevoorraden zonder centrales te exploiteren. De fysieke stabiliteit wordt verzekerd door netexploitatie en systeemdiensten.
„Fahrplan is gelijk aan prognose”: de prognose is een verwachting. Het aangemelde fahrplan is de grootheid die in de verrekening wordt opgenomen.

Stroomvoorziening laat zich niet alleen via opwekkingscapaciteit en evenmin alleen via energiehoeveelheden begrijpen. Ze vereist een kwartiernauwkeurige toewijzing van verantwoordelijkheid. Fahrpläne creëren die toewijzing. Aan de hand ervan kunnen afwijkingen, kosten en verantwoordelijkheden worden gemeten.

Bronnen

§ 5 StromNZV – Grundsätze der Fahrplanabwicklung und untertäglicher Handel — buzer.de (konsolidierter Gesetzestext, Bundesrecht); Fassung vom 10.05.2012; aufgehoben mit Ablauf des 31.12.2025. § 5 Abs. 1–4
Stromnetzzugangsverordnung (StromNZV), Stand 22.12.2023 — Bundesministerium der Justiz / Bundesamt für Justiz (bereitgestellt durch Clearingstelle EEG|KWKG); 2023-12-22. Titelvermerk; § 2 Nr. 1; § 4 Abs. 2
Beschluss BK6-22-024 (GPKE-Festlegung) vom 21.03.2024 — Bundesnetzagentur, Beschlusskammer 6; 2024-03-21. Begründung, Abschnitt 2.6 (Bilanzierung)
Bilanzkreisvertrag Strom – konsolidierte Lesefassung (BK6-23-102) — Bundesnetzagentur; unbekannt. Ziffer 7 und Anlage 3 (Fahrplanabwicklung)
15-minute products in Market Coupling — EPEX SPOT; unbekannt. Abschnitte Regulatory framework und Introduction of 15-minute MTU contracts for Day-Ahead

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47