Energy-only-markt · Woordenlijst

Een energy-only-markt is een elektriciteitsmarktontwerp waarin vooral de daadwerkelijk geleverde of afgenomen elektrische energie wordt verhandeld en betaald. Vergoed wordt de megawattuur elektriciteit. De loutere bereidheid om op een later tijdstip vermogen ter beschikking te stellen, wordt niet betaald. Een centrale verdient geld wanneer ze elektriciteit verkoopt. Een opslagsysteem verdient geld wanneer het goedkoop elektriciteit opneemt en later duurder weer afgeeft. Een flexibele verbruiker profiteert wanneer hij zijn verbruik naar goedkope uren verschuift of in dure uren vermindert.

Fundamenteel is het verschil tussen energie en vermogen. De megawattuur (MWh) is een hoeveelheid energie. Het megawatt (MW) beschrijft daarentegen het vermogen om op een bepaald moment elektriciteit op te wekken, op te slaan, in te voeden of te verbruiken. Een vergelijking helpt: een markt kan over het jaar heen heel veel megawattuur efficiënt verhandelen, zoals een waterleiding over het jaar veel water levert. Toch kan het in enkele kritieke uren aan doorstroming ontbreken, dus aan betrouwbaar beschikbaar vermogen. Precies hier zet het debat over de energy-only-markt in.

Prijsvorming

In de energy-only-markt verdienen installaties vooral via groothandelsprijzen, bijvoorbeeld op de day-aheadmarkt en in de intradayhandel. De prijzen komen binnen een biedzone tot stand uit vraag en aanbod. Installaties met lage kortetermijnkosten komen als eerste aan bod, duurdere volgen bij hogere vraag. Deze volgorde heet merit order. Bij veel wind- en zonne-energie kunnen de prijzen zeer laag of zelfs negatief worden. Bij hoge vraag, weinig hernieuwbare invoeding en schaarse flexibele capaciteit kunnen ze sterk stijgen.

In Duitsland is dit principe wettelijk verankerd. Volgens § 1a lid 1 van de Energiewirtschaftsgesetz (EnWG) komt de elektriciteitsprijs volgens concurrentiële beginselen vrij op de markt tot stand. De hoogte van de groothandelsprijzen wordt regulatoir niet beperkt. Dat sluit technische prijslimieten van de Europese marktkoppeling niet uit. Volgens de ACER-methodologie bedraagt de referentiemaximumgrens in de gekoppelde day-aheadhandel (SDAC) +4.000 euro per MWh en de ondergrens −500 euro per MWh. Bereiken de prijzen de maximumgrens, dan wordt deze automatisch telkens met 500 euro per MWh verhoogd. In de Europese intradayhandel (SIDC) liggen de grenzen op ±9.999 euro per MWh. Deze waarden zijn geen politieke plafonnering van schaarsteprijzen. Het zijn technische vangrails die zo hoog liggen dat ze in de praktijk slechts zelden zouden moeten werken.

Energievergoeding en vermogensbeschikbaarheid

Energy-only betekent niet dat buiten de elektriciteitsverkoop niets geregeld zou zijn. Transmissiesysteembeheerders kopen regelenergie in om kortetermijnafwijkingen tussen productie en verbruik te compenseren. Via redispatch passen ze de invoeding van installaties aan om netredenen. Evenwichtsverantwoordelijken moeten hun programma's naleven, anders betalen ze onbalansenergie. In Duitsland bestaan bovendien reserves buiten de markt, zoals de netreserve. Deze bouwstenen maken van de energy-only-markt echter nog geen algemene capaciteitsmarkt.

In de capaciteitsmarkt wordt de beschikbaarheid van verzekerd vermogen extra betaald. Installaties krijgen geld omdat ze in kritieke situaties paraat staan, ook als ze in een bepaald uur geen elektriciteit leveren. In ruil daarvoor moeten ze het toegezegde vermogen op relevante tijdstippen aantoonbaar leveren. De strategische reserve werkt anders: daar worden installaties buiten de normale markt achter de hand gehouden en alleen in vastgelegde noodsituaties ingezet. Capaciteitsmarkten en reserves worden samengevat als capaciteitsmechanismen. De zuivere energy-only-benadering zet daarentegen in op de verwachting dat hoge prijzen in schaarstesituaties voldoende prikkel geven om centrales, opslag en flexibele vraag beschikbaar te houden.

Dit onderscheid bepaalt welke opbrengsten investeerders kunnen verwachten, welke risico's ze dragen en langs welke weg de kosten bij de verbruikers terechtkomen: via marktprijzen of via heffingen. In de energy-only-markt dragen de exploitanten het risico dat schaarsteprijzen te zelden optreden. Bij een capaciteitsmechanisme wordt een deel van dit risico verdeeld via administratief georganiseerde betalingen.

Schaarsteprijzen en missing-money-probleem

Een energy-only-markt heeft schaarsteprijzen nodig. Wordt verzekerd vermogen schaars, dan moeten de prijzen zo ver mogen stijgen dat zelden gebruikte installaties hun vaste kosten dekken. Daartoe behoren gasturbines, vraagbeheer en opslag die slechts enkele uren per jaar nodig zijn. Hun rendabiliteit hangt af van weinig, maar hoge opbrengsten.

Volstaan deze opbrengsten niet, dan spreekt men van het missing-money-probleem. Daarvoor zijn meerdere mogelijke oorzaken:

Te lage technische of administratieve prijslimieten kappen de hoogste schaarsteprijzen af.
Politieke ingrepen romen hoge prijzen achteraf af of temperen ze.
Veel tarieven geven de groothandelsprijzen niet door. Daardoor reageert de vraag nauwelijks op uurlijkse prijssignalen.
Investeerders twijfelen of zeer hoge prijzen in stresssituaties politiek aanvaard worden. Deze regulatoire onzekerheid remt investeringen.

Beslissend is minder het afzonderlijke hoogprijsuur dan de betrouwbaarheid van de verwachting. Wie een installatie bouwt die slechts enkele uren per jaar draait, moet vooraf inschatten of die uren daadwerkelijk goed betaald worden. Rekenen marktpartijen erop dat schaarsteprijzen worden afgetopt of politiek ter discussie worden gesteld, dan daalt de investeringsprikkel. Formeel blijft er dan nog steeds een energy-only-markt, maar zijn de prijssignalen verzwakt.

Betekenis voor leveringszekerheid

Voor de leveringszekerheid telt niet alleen de jaarlijkse hoeveelheid elektriciteit. Beslissend is of er in elk uur voldoende vermogen beschikbaar is: opgewekt, uit opslag, geïmporteerd of door verbruiksvermindering. Bijzonder gespannen zijn uren met hoge belasting, weinig wind- en zonne-energie, beperkte import of netcongestie, bijvoorbeeld tijdens een donkere windstilte (Dunkelflaute).

De energy-only-markt reageert op dergelijke situaties via prijzen. Hoge prijzen moeten de vraag verlagen, opslag doen ontladen, import aantrekken en alle beschikbare centrales de markt in brengen. Dat werkt alleen als de prijssignalen de actoren bereiken. Zien huishoudens, bedrijven of industrie alleen starre tarieven, dan blijft veel flexibiliteit onbenut. Andere, vaak duurdere middelen moeten dan de kloof dichten.

Met meer wind- en zonne-energie verandert de rol van de markt. Hernieuwbare installaties hebben lage marginale kortetermijnkosten, waardoor de prijzen in uren met veel invoeding dalen. Waardevoller worden de uren met hoge residuele belasting, dus hoge vraag na aftrek van de fluctuerende hernieuwbare productie. De markt moet dan vooral temporele flexibiliteit waarderen. Daartoe behoren batterijopslag, verschuifbare warmtepomplasten, elektrolyse, industriële lastaanpassing en gestuurd laden van elektrische voertuigen.

Stand van zaken in Duitsland in 2026

Gedurende vele jaren gold de Duitse elektriciteitsmarkt als energy-only-markt, aangevuld met reserves buiten de markt. Dat verandert in 2026. Op 9 juli 2026 heeft de Bundestag de Gesetz zur Sicherung der Versorgungssicherheit Strom und zur Bereitstellung neuer Kapazitäten (StromVKG) aangenomen in de door de Wirtschaftsausschuss gewijzigde versie. De wet voert een capaciteitsmarkt in die vooralsnog beperkt is tot het doeljaar 2031. Volgens het wetsontwerp moet vanaf 2032 een omvattende capaciteitsmarkt volgen, die bij afzonderlijke wet geregeld moet worden.

Volgens het verslag van de Bundestag zijn voor 2026 twee veilingen van elk 4,5 gigawatt voorzien, op 8 september en op 29 december. Ze zijn gericht op installaties die gedurende langere tijd aaneengesloten elektriciteit kunnen leveren. In mei 2027 moet een verdere veiling van 2 gigawatt volgen, waaraan ook batterijopslag kan deelnemen. Nieuwe gascentrales moeten waterstofgeschikt zijn en vanaf 2045 klimaatneutraal worden uitgebaat. De groothandel voor energie blijft daarmee bestaan. Hij zal er echter niet langer alleen op vertrouwen dat schaarsteprijzen voldoende verzekerd vermogen financieren.

Typische misverstanden

Een veelvoorkomend misverstand luidt dat een energy-only-markt met veel hernieuwbare productie lage elektriciteitsprijzen garandeert. Lage prijzen in veel uren zijn mogelijk. Ze lossen echter niet automatisch de financiering op van de installaties die slechts in enkele dure uren nodig zijn. Hun kosten moeten via die zeldzame opbrengsturen of via aanvullende mechanismen gedekt worden.

Even onnauwkeurig is de veronderstelling dat hoge prijzen altijd marktfalen zijn. In echte schaarstesituaties zijn hoge prijzen een gewenst signaal: extra productie, ontlading van opslag, verbruiksvermindering of import zijn dan bijzonder waardevol. Problematisch zijn hoge prijzen wanneer ze voortkomen uit marktmacht, zwakke concurrentie, foutieve regels of gebrekkige transparantie.

Energy-only betekent ook niet dat de staat zich op afstand houdt. Elektriciteitsmarkten volgen altijd regels. Biedzones, regels voor evenwichtsverantwoordelijkheid, technische prijslimieten, steunregelingen, reserves, markttoezicht en de Europese marktkoppeling bepalen de prijsvorming. De eigenlijke vraag is welke schaarste- en investeringssignalen de gekozen regels opleveren.

Ten slotte wordt de grens met de netexploitatie vaak vertroebeld. De groothandel behandelt een biedzone alsof elektriciteit daarbinnen zonder congestie vervoerd kan worden. Fysieke congestie wordt achteraf door de netbeheerders verholpen, bijvoorbeeld via redispatch. Een hoge of lage groothandelsprijs zegt daarom niets over de vraag of het net op een bepaalde plaats volstaat. Marktschaarste en netschaarste zijn verschillende fenomenen, ook al kunnen ze elkaar versterken.

Duiding

De kernvraag van het debat luidt: kunnen prijssignalen alleen voldoende verzekerd vermogen en flexibiliteit financieren? Voorstanders wijzen op efficiënte inzetbeslissingen, technologieneutrale signalen en een transparante weergave van schaarste. Critici betwijfelen of zeldzame, zeer hoge prijzen politiek houdbaar en voor investeerders betrouwbaar genoeg zijn. Beide kanten steunen op veronderstellingen over prijslimieten, flexibele vraag, marktmacht, investeringsrisico's en de gewenste mate van leveringszekerheid.

De elektrificatie verscherpt deze vraag. Warmtepompen, elektrische mobiliteit, elektrolyse en elektrische industriële processen verhogen de elektriciteitsbehoefte, maar brengen ook nieuwe flexibiliteit mee. Die flexibiliteit is alleen bruikbaar als meting, tarieven, stuurbaarheid en marktregels tijdsafhankelijke reacties toelaten. De term energy-only-markt beschrijft dus geen volledig elektriciteitssysteem, maar de kern van een vergoedingsordening: energie wordt op de markt betaald, verzekerd vermogen niet automatisch. Of dat volstaat, hangt af van de regels voor schaarsteprijzen, de reactie van de vraag, de geloofwaardigheid van het beleid en het samenspel met netexploitatie, reserves en capaciteitsmechanismen.

Bronnen

Energiewirtschaftsgesetz (EnWG) § 1a Grundsätze des Strommarktes — Bundesministerium der Justiz / gesetze-im-internet.de; unbekannt (aktuelle Fassung). § 1a Abs. 1
Bundestag beschließt Sicherung der Stromversorgung (StromVKG) — Deutscher Bundestag; 2026-07-09. Abschnitte 'Bundestag beschließt Sicherung der Stromversorgung', 'Gesetzentwurf der Bundesregierung' und 'Finanzielle Anreize für Investitionen'
ACER Decision 02/2026 – Annex I: Harmonised maximum and minimum clearing prices for single day-ahead coupling — Agentur der Europäischen Union für die Zusammenarbeit der Energieregulierungsbehörden (ACER); 2026 (genaues Datum unbekannt). Art. 3 und Art. 4
CACM regulation – Harmonized max and min clearing prices — Nord Pool; unbekannt. Abschnitt 'Harmonized max and min clearing prices'
Drucksache 21/6279: Entwurf eines Gesetzes zur Sicherung der Versorgungssicherheit Strom und zur Bereitstellung neuer Kapazitäten — Deutscher Bundestag / Bundesregierung; 2026-06-08. A. Problem und Ziel; § 1

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:46