Energy Only Market, EOM · Woordenlijst

Een Energy Only Market, kortweg EOM, is een ontwerp van de elektriciteitsmarkt waarin aanbieders hun inkomsten in de kern halen uit verkochte elektrische energie. Betaald wordt de geleverde hoeveelheid elektriciteit, doorgaans in megawattuur. In een zuivere energy-onlymarkt bestaat er geen afzonderlijke betaling voor het louter beschikbaar stellen van gegarandeerd vermogen, zoals een capaciteitsmarkt die voorziet. Centrales, opslag, flexibele verbruikers en andere actoren moeten hun vaste kosten, bedrijfskosten en investeringen daarom dekken via energieprijzen. Daarvoor gebruiken zij transacties op de termijnmarkt, kortetermijn-spotmarkten en risicobeheer.

Energie en vermogen: de vergoede grootheid

De centrale eenheid is de megawattuur als hoeveelheid energie. Prijzen worden meestal uitgedrukt in euro per megawattuur. Hiervan te onderscheiden is vermogen, gemeten in megawatt. Het beschrijft hoeveel elektriciteit op een bepaald moment kan worden geleverd of afgenomen. Een voorbeeld: een gascentrale van 100 megawatt die slechts 50 uur per jaar draait, verkoopt maar 5.000 megawattuur. In kritieke uren levert zij echter 100 megawatt. In een EOM ontvangt zij voor de overige circa 8.700 uren inzetbaarheid geen capaciteitsvergoeding. Zij moet haar kosten dekken met de opbrengsten uit de draaiuren of zich via contracten indekken. Een beperking geldt ook in een EOM: wie regelvermogen aanhoudt voor de transmissiesysteembeheerder, wordt voor dat aanhouden betaald. Dat is een systeemdienst van het netbeheer en geen algemene capaciteitsvergoeding.

Prijsvorming en schaarstesignalen

In een EOM vormen de prijzen zich naargelang de schaarste. Als er veel productie met lage variabele kosten beschikbaar is, bijvoorbeeld uit wind en fotovoltaïsche zonne-energie, dalen de groothandelsprijzen. Als de vraag hoog is en regelbare productie schaars wordt, stijgen ze. Een schaarsteprijs weerspiegelt dan niet alleen brandstofkosten. Hij toont de waarde van elektriciteit op een moment waarop het systeem nauwelijks nog vrije reserves heeft. Zulke prijspieken moeten aangeven dat extra flexibel vermogen, opslag, lastverschuiving en afdekkingscontracten economisch waardevol worden.

Dit principe is juridisch verankerd in de EU en in Duitsland. Volgens artikel 10 van de EU-Verordening elektriciteitsmarkt 2019/943 bestaat er voor de groothandelsprijs van elektriciteit noch een boven- noch een ondergrens. Transmissiesysteembeheerders mogen geen maatregelen nemen die erop gericht zijn de groothandelsprijzen te wijzigen. Toegestaan zijn enkel geharmoniseerde technische biedlimieten van de elektriciteitsbeurzen. Zij mogen de handel niet onnodig belemmeren en stijgen via een automatisch mechanisme wanneer ze dreigen te worden bereikt. In Duitsland bepaalt § 1a lid 1 EnWG dat de elektriciteitsprijs zich volgens concurrentiële beginselen vrij op de markt vormt. De hoogte van de groothandelsprijzen wordt daar regulatoir niet beperkt.

Voor de Europees gekoppelde day-aheadveiling hanteert een ACER-besluit van 2026 referentiewaarden van plus 4.000 en min 500 euro per megawattuur. Wanneer de prijzen bepaalde triggerdrempels bereiken, wordt de bovengrens in stappen van 500 euro verhoogd en de ondergrens in stappen van 100 euro verlaagd. De telkens geldende waarden kunnen daarom afwijken van de referentiewaarden. Voor de intradayhandel gelden eigen, aanzienlijk ruimere grenzen.

Afbakening ten opzichte van de capaciteitsmarkt

Het verschil met de capaciteitsmarkt ligt in de vergoede grootheid. In de capaciteitsmarkt wordt de beschikbaarheid van vermogen uitdrukkelijk betaald. In ruil moeten de aanbieders in gedefinieerde situaties aantoonbaar beschikbaar zijn. Een EOM zet daarentegen in op prijsvorming, contractmarkten en actoren die schaarsterisico's zelf beheren. Tussen beide polen bestaan nog andere vormen van een capaciteitsmechanisme. Een voorbeeld is de strategische reserve: zij wordt buiten de reguliere markt aangehouden en enkel in uitzonderlijke situaties ingezet. De EU-verordening schrijft voor dergelijke reserves voor dat onbalansen van evenwichtsverantwoordelijken in de verrekeningsintervallen van hun inzet minstens worden verrekend tegen de waarde van de bereidheid tot betalen voor het behoud van de voorziening. Zo moet de reserve het schaarstesignaal niet verwateren. Als reservevermogen regelmatig zou worden ingezet om prijzen te temperen, zou de EOM een deel van zijn werking verliezen.

De afbakening wordt vaak vaag gebruikt. Ook een markt met een energy-onlygrondprincipe heeft een systeem van evenwichtsverantwoordelijken en onbalansenergie. Daarbij komen regelenergie, netreserve, redispatch, technische aansluitvoorwaarden en toezicht door de overheid. De term beantwoordt vooral één vraag: wordt gegarandeerde productie- en flexibiliteitscapaciteit gefinancierd via energie-inkomsten of via een aanvullende capaciteitsvergoeding? Reële elektriciteitsmarkten zijn zelden zuivere schoolboekvoorbeelden.

Actuele stand in Duitsland

Duitsland koos in 2016 met de Strommarktgesetz voor een doorontwikkelde Energy Only Market, aangevuld met reserves buiten de markt. Toen ontstond ook § 1a EnWG. Die stand is in 2026 fundamenteel veranderd. De Strom-Versorgungssicherheits- und Kapazitätengesetz (StromVKG) is volgens de Duitse federale regering op 22 juli 2026 in werking getreden en voert een capaciteitsmarkt in. Die vergoedt aanbieders al voor het beschikbaar houden van vermogen en dekt eerst het doeljaar 2031. Gepland zijn aanbestedingen voor in totaal elf gigawatt regelbare capaciteit, verdere rondes moeten in 2027 en 2029 volgen. Een omvattende capaciteitsmarkt vanaf 2032 en de details van de financiering, bijvoorbeeld via een mogelijke omslag vanaf 2031, moeten worden geregeld in een verdere wet die naar verwachting in 2027 komt. De groothandelsmarkt blijft daarmee een markt met vrije prijsvorming. Voor Duitsland kan het totale ontwerp echter niet meer als zuivere EOM worden beschreven.

Waarom de prijsverdeling doorslaggevend is

Elektriciteit moet fysiek op elk ogenblik in evenwicht zijn. Het kwartier is daarbij het verrekeningsraster voor evenwichtsverantwoordelijken en handelsproducten, niet de tijdspanne van het fysieke evenwicht. Afwijkingen binnen seconden en minuten worden opgevangen door regelenergie. Met een groeiend aandeel weerafhankelijke productie verandert de economische opgave. Het volstaat niet om gemiddeld over het jaar genoeg energie te produceren. Nodig zijn middelen die beschikbaar zijn wanneer wind en zon tekortschieten of de residuele belasting snel stijgt.

Voor het investeringseffect van een EOM telt daarom de verdeling van de prijzen over het jaar, niet alleen de verhandelde hoeveelheid. Een opslagsysteem verdient aan prijsverschillen tussen overschot- en schaarste-uren. Een flexibel industrieel bedrijf profiteert wanneer het zijn stroomafname uit dure uren kan verschuiven. Een zelden draaiende piekcentrale kan rendabel zijn als haar weinige draaiuren hoge opbrengsten opleveren. Wanneer schaarsteprijzen worden begrensd of investeerders zulke ingrepen verwachten, klopt deze rekensom niet meer.

Missing money en bevoorradingszekerheid

Hier zet het missing-moneyprobleem in. Het gaat om de zorg dat de energieprijzen niet volstaan om de voor de bevoorradingszekerheid noodzakelijke capaciteit te financieren. Mogelijke oorzaken zijn prijsplafonds, ingrepen in schaarstesituaties, te weinig flexibiliteit aan de vraagzijde, regelgevende onzekerheid en de verwachting van reddingsmaatregelen van de overheid. Wie ervan uitgaat dat extreme prijzen in een noodsituatie niet worden toegelaten, investeert minder vaak in installaties waarvan het bedrijfsmodel precies op die uren berust. De EU-verordening beschrijft schaarsteprijzen zonder bovengrens als middel waarmee aanbieders hun kosten op de groothandelsmarkt kunnen dekken. Capaciteitsmechanismen voorziet zij enkel als een achtergesteld instrument.

De gelijkstelling „EOM betekent onzekere voorziening” is toch te grof. Bevoorradingszekerheid hangt niet alleen af van het marktontwerp. Ze volgt uit het productiepark, de netuitbreiding, importmogelijkheden, opslag, vraagflexibiliteit, de kwaliteit van de prognoses, reserveconcepten en duidelijke bevoegdheden.

Lage en negatieve prijzen

Negatieve prijzen betekenen niet automatisch dat de markt faalt. Ze tonen aan dat er op een bepaald moment meer productie met lage marginale kosten beschikbaar is dan er wordt gevraagd. Of ze ontstaan doordat installaties blijven draaien wegens subsidieregels, technisch minimumvermogen of warmteafgifte. Negatieve prijzen kunnen flexibiliteit stimuleren, bijvoorbeeld het laden van opslag, elektrolyse of verschoven verbruik. Problematisch worden ze wanneer steunmechanismen productie belonen los van de waarde van de elektriciteit en zo de prijssignalen verstoren.

Hernieuwbare energie en termijnmarkten

Wind- en zonne-installaties hebben lage variabele kosten en drukken in veel uren de groothandelsprijs. Hun opbrengsten hangen daarom steeds meer af van de marktwaarde van hun injectieprofiel. Hoe meer gelijkaardige installaties tegelijk injecteren, hoe sterker de prijs in die uren daalt. Dat beloont ruimtelijke spreiding, opslag, directe commercialisering, flexibele vraag en een installatieontwerp dat niet enkel op maximale jaarproductie mikt. Steuninstrumenten kunnen deze signalen versterken, afzwakken of gedeeltelijk overdekken.

De EOM bestaat bovendien niet enkel uit de spotmarkt, ook al ontstaan daar de zichtbaarste prijzen. Veel volumes worden lang van tevoren afgedekt via leveringscontracten, futures en andere instrumenten op de termijnmarkt. Zulke contracten dempen prijsschommelingen, maar doen ze niet verdwijnen. Ze verschuiven risico's tussen de actoren. Een leverancier met klanten met vaste prijzen dekt zich in tegen hoge aankoopkosten. Een exploitant van flexibele installaties kan zijn inkomsten stabiliseren via langetermijncontracten.

Duiding

Het debat over de EOM vermengt vaak twee vragen. Ten eerste: hoe wordt elektriciteit op korte termijn efficiënt ingezet? Ten tweede: hoe ontstaat op lange termijn voldoende capaciteit? Voor de kortetermijninzetvolgorde is prijsvorming op basis van variabele kosten goed geschikt. Voor investeringen in zelden gebruikte installaties komt het aan op geloofwaardige regels, een zinvolle verdeling van de risico's en open markttoegang. Nauwkeurig gebruikt duidt de EOM geen volledig elektriciteitssysteem aan. Hij is een bepaald antwoord op de vraag hoe gegarandeerde en flexibele middelen worden gefinancierd: betaald wordt vooral geleverde energie. Beschikbaarheid wordt enkel vergoed wanneer ze doorwerkt in marktprijzen, contracten of duidelijk afgebakende aanvullende mechanismen. Of een systeem veilig, kostenefficiënt en klimaatvriendelijk is, hangt bovendien af van netcongestie, reserves, steunregels, CO₂-prijzen, vergunningen en werkelijk beschikbare flexibiliteit.

Bronnen

Energiewirtschaftsgesetz (EnWG) § 1a Grundsätze des Strommarktes — Bundesministerium der Justiz / gesetze-im-internet.de; unbekannt. § 1a Abs. 1
Verordnung (EU) 2019/943 über den Elektrizitätsbinnenmarkt, konsolidierte Fassung — Europäische Union, EUR-Lex; 2024-07-16. Art. 10 Abs. 1–5; Erwägungsgründe zu Knappheitspreisen; Vorgaben zur strategischen Reserve
ACER Decision 02/2026, Annex I: Harmonised maximum and minimum clearing prices for single day-ahead coupling — Agentur der Europäischen Union für die Zusammenarbeit der Energieregulierungsbehörden (ACER); 2026. Art. 3 und Art. 4
Für eine verlässliche Stromversorgung – auch in Zukunft (Fragen und Antworten zum StromVKG) — Presse- und Informationsamt der Bundesregierung; 2026-09-03. Abschnitte „Was regelt das neue Gesetz?“ und „Wie werden die neuen Kraftwerke … finanziert?“
Bundestag beschließt Sicherung der Stromversorgung — Deutscher Bundestag; 2026. Textarchiv KW 28/2026, Drucksachen 21/6279, 21/6563, 21/6998

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:46