Eigen verbruik van een centrale (eigenbedarf) · Woordenlijst

Begrip en afbakening

Het eigenbedarf van een centrale is de elektrische energie die een elektriciteitscentrale nodig heeft voor haar eigen bedrijf. In de energiestatistiek heet deze grootheid vaak Kraftwerkseigenverbrauch (eigen verbruik van de centrale). Bedoeld is de elektrische arbeid van de neven- en hulpinstallaties van een centrale. Volgens de gangbare statistische definitie horen daar ook de verliezen van de machinetransformatoren bij, dus van de blokTransformatoren tussen generator en net. Tot het eigenbedarf behoren onder meer voedingswaterpompen, koelwaterpompen, verse-lucht- en rookgasventilatoren, transportbanden, brandstofbereiding, rookgasreiniging, waterbehandeling, leidtechniek, omvormers, verlichting in het installatiegebied, persluchtvoorziening en andere hulpaggregaten.

De centrale vergelijking luidt: nettostroomproductie is brutostroomproductie min eigenbedarf. De brutostroomproductie wordt gemeten aan de generatorklemmen. De nettostroomproductie is de hoeveelheid die na aftrek van het eigenbedarf naar buiten kan worden geleverd. De officiële statistiek in Duitsland beschrijft het eigen verbruik als het energieverbruik dat het productieproces van de installatie in stand houdt. Stroom die de installatie van derden afneemt, telt daarbij niet mee.

Eenheden en rekenvoorbeeld

Als energiehoeveelheid wordt het eigenbedarf uitgedrukt in kilowattuur, megawattuur of gigawattuur. Voor de lopende exploitatie telt bovendien het eigenbedarfsvermogen. Dat is het elektrische vermogen in kilowatt of megawatt dat de hulpsystemen op een bepaald ogenblik opnemen. Vaak wordt het eigenbedarf uitgedrukt als aandeel van de brutogrootheid. Een voorbeeld: een centrale produceert bruto 1.000 megawattuur en verbruikt daarvan zelf 60 megawattuur. Dan bedraagt de nettostroomproductie 940 megawattuur en ligt het aandeel van het eigenbedarf op zes procent. Betrekt men de 60 megawattuur op de nettohoeveelheid, dan komt men uit op ongeveer 6,4 procent. Bij percentages moet dus altijd duidelijk zijn waarop ze betrekking hebben.

Hetzelfde onderscheid geldt voor het vermogen, zie brutovermogen en nettovermogen. Het brutovermogen wordt gemeten aan de generatorklemmen. Het nettovermogen is het brutovermogen min het elektrische eigenbedarfsvermogen, dus wat aan het voorzieningssysteem wordt afgegeven. Een blok met 1.000 megawatt brutovermogen kan, afhankelijk van de techniek en de bedrijfstoestand, bijvoorbeeld slechts 930 tot 950 megawatt netto leveren. Dit zijn voorbeeldwaarden, geen normwaarden. Wie in statistieken, berekeningen van bevoorradingszekerheid of capaciteitsbeoordelingen brutovermogens optelt zonder het eigenbedarf af te trekken, overschat het werkelijk beschikbare vermogen.

Wat niet tot het eigenbedarf behoort

Het eigenbedarf is niet hetzelfde als netverliezen. Netverliezen ontstaan bij transport en distributie via leidingen, transformatoren en schakelinstallaties van het openbare net. Het eigenbedarf ontstaat daarentegen binnen de productie-installatie en in haar rechtstreeks toegewezen nevenlinstallaties. De grens loopt volgens statistische conventie meestal achter de machinetransformator: diens verliezen horen bij het eigen verbruik van de centrale, de verliezen in het daaropvolgende net niet. Sommige populaire voorstellingen rekenen ook transmissieverliezen mee in de nettoproductie. Dat komt niet overeen met de officiële definitie. Evenmin behoort het algemene stroomverbruik op de locatie tot het eigenbedarf, bijvoorbeeld voor administratiegebouwen, kantines of werkplaatsen, voor zover die niet tot de stroomproductie-installatie behoren. Waar de grens precies ligt, hangt in de praktijk af van meetconcepten, statistische regels en contracten.

Ook de term eigen verbruik kan misleidend zijn. Bij fotovoltaïsche installaties op gebouwen betekent hij meestal de stroom die de exploitant zelf gebruikt in plaats van die op het net te zetten. Bij het eigenbedarf van een centrale gaat het daarentegen om hulpenergie zonder welke de installatie niet kan produceren, regelen, koelen, reinigen of veilig kan afschakelen. Als een industrieel bedrijf een eigen centrale exploiteert en de stroom daarvan voor zijn productie gebruikt, is dat geen eigenbedarf van de centrale. Die stroom is al nettoproductie en wordt buiten de stroomproductie-installatie verbruikt.

Een bijzonder geval zijn pompaccumulatiecentrales. De stroom waarmee de pompen water naar het bovenbekken pompen, is geen hulpstroom in de engere zin, maar energie die wordt opgeslagen. Energiestatistieken tonen die daarom gewoonlijk apart. Het Duitse stroombelastingrecht behandelt hem daarentegen uitdrukkelijk als stroom voor stroomproductie.

Technische invloedsfactoren

Hoe hoog het eigenbedarf is, hangt sterk af van de techniek. Stoomcentrales hebben veel hulpenergie nodig voor de water-stoomkringloop, de voedingswaterpompen, de koeling, de brandstoflogistiek en de rookgasbehandeling. In kolencentrales komen daar kolenmolens, transportinstallaties, ontstoffing, ontzwaveling en denitrificatie bij. Als grove orde van grootte gelden bij kolencentrales enkele procenten van het brutovermogen. Kerncentrales hebben stroom nodig voor koelkringen, pompen, veiligheidssystemen en leidtechniek, en wel ook na de uitschakeling, omdat de nawarmte moet worden afgevoerd. Een gascentrale heeft meestal een lager aandeel. Ze heeft echter hulpsystemen nodig voor brandstofvoorziening en eventueel gascompressie, smering, koeling en sturing. Wind- en fotovoltaïsche installaties hebben een vergelijkenderwijs laag eigenbedarf, bijvoorbeeld voor sturing, volgsystemen, verwarming, koeling of communicatie. Helemaal verdwijnt het eigenbedarf ook daar niet.

Het aandeel is ook geen vaste eigenschap van een installatie. Veel hulpaggregaten blijven bij deellast doorlopen, hoewel de geproduceerde hoeveelheid stroom daalt. In deellastbedrijf stijgt het aandeel van het eigenbedarf daarom vaak. Bij het opstarten hebben hulpsystemen stroom nodig voordat de generator zelf levert. Die energie komt dan uit het net, van andere blokken op de locatie, uit batterijen of van dieselaggregaten. Ook bij stilstand kan eigenbedarf ontstaan, bijvoorbeeld voor vorstbescherming, bewaking, smering, koeling of veiligheidstechnische systemen. Stroom die een stilstaande centrale uit het net afneemt, wordt statistisch vaak anders behandeld dan eigenbedarf dat uit de eigen productie wordt gedekt.

Rendement, emissies en rentabiliteit

Bij het netto-rendement werkt het eigenbedarf rechtstreeks door. Een centrale kan aan de generator een bepaald brutorendement bereiken, maar geeft wegens het eigenbedarf minder bruikbare elektrische energie naar buiten af. Voor brandstofverbruik, specifieke emissies per kilowattuur en rentabiliteit is de nettoproductie daarom meestal de geschikte referentiegrootheid. Wordt het eigenbedarf buiten beschouwing gelaten, dan lijken installaties efficiënter dan ze voor het stroomsysteem in werkelijkheid zijn. Daar komt bij: de zelf verbruikte stroom kan niet worden verkocht, maar veroorzaakt wel brandstofinzet en slijtage.

Een hoog eigenbedarf is toch niet automatisch een teken van slechte techniek. Een rookgasontzwaveling of denitrificatie heeft stroom nodig en verhoogt zo het eigenbedarf. Tegelijk verlaagt ze schadelijke emissies en voldoet ze aan milieurechtelijke verplichtingen. Wie het aandeel van het eigenbedarf vergelijkt, moet daarom weten welke functies de hulpinstallaties vervullen.

Bevoorradingszekerheid en blackstart

Een centrale is niet al inzetbaar door brandstofvoorraad en generatorvermogen. Ze heeft werkende hulpsystemen nodig, een verzekerde stroomvoorziening voor die systemen en duidelijke procedures bij storingen. Valt het net uit, dan kunnen veel centrales zonder externe stroomvoorziening niet opnieuw opstarten. Installaties die geschikt zijn voor een blackstart zijn daarom bijzonder uitgerust: ze dekken hun eigenbedarf zelf zonder koppelnet en kunnen vervolgens netdelen of andere centrales van stroom voorzien. Ook in scenario's voor bevoorradingszekerheid is het beslissend of met bruto- of nettowaarden wordt gerekend. Daarvan hangt af of er rekenkundig voldoende vermogen is of dat een deel ervan al in de installatie zelf gebonden is.

Meting, statistiek en recht (Duitsland)

Op het netaansluitpunt wordt in de regel de netto-invoeding gemeten. Om de brutoproductie en het eigenbedarf te bepalen, zijn extra metingen in de centrale nodig. Op de elektriciteitsmarkt en bij de toewijzing aan een balansgroep tellen de ingevoede nettohoeveelheden. De Duitse energiestatistiek registreert bruto- en nettostroomproductie afzonderlijk. Daarom verschillen publicaties op brutobasis en op nettobasis aanzienlijk.

Ook het Duitse stroombelastingrecht knoopt aan bij het eigenbedarf. Stroom die voor stroomproductie wordt afgenomen, is volgens § 9 lid 1 nr. 2 van de Stromsteuergesetz vrijgesteld van belasting. § 12 van de Stromsteuer-Durchführungsverordnung (stand na de wijziging per 1 januari 2025) preciseert dit. Begunstigd is stroom die de neven- en hulpinstallaties van een stroomproductie-eenheid verbruiken voor de productie van stroom in technische zin, bijvoorbeeld voor waterbehandeling, voeding van de stoomketel met water, verse-luchtvoorziening, brandstofvoorziening of rookgasreiniging. De lijst is niet limitatief. De douaneadministratie eist dat de stroom rechtstreeks bijdraagt aan het technologische proces van de stroomproductie en daarvoor onmisbaar is. Wat in een concreet geval daartoe behoort, is steeds opnieuw voorwerp van rechterlijke uitspraken. Ontbreken meetinrichtingen waarmee belastingvrije en te belasten hoeveelheden kunnen worden gescheiden, en wordt de stroom als eindverbruiker afgenomen, dan bestaat de begunstiging enkel als achteraf toegekende belastingvermindering krachtens § 12a. Het fiscale en het statistische begrip hoeven daarbij niet volledig samen te vallen.

Duiding

Het eigenbedarf is een nauwkeurige technische correctie, maar geen totaalbeoordeling van een centrale. Of een installatie dienstbaar is voor het systeem, rendabel of klimaatverenigbaar, hangt bovendien af van brandstof, rendement, emissies, flexibiliteit, beschikbaarheid, opstartgedrag, minimumlast, netaansluiting en marktregels. De term toont vooral dat productie niet hetzelfde is als bruikbare levering. Wie vermogens, rendementen of stroomhoeveelheden vergelijkt, moet daarom aangeven of bruto of netto wordt gerekend en welke verbruiken binnen de installatie zijn afgetrokken.

Bronnen

Begriffsdefinitionen zur Elektrizitätsstatistik (Studienbeschreibung, Datenbestand 70152) — GESIS – Leibniz-Institut für Sozialwissenschaften (Datenbestandskatalog); unbekannt. Definitionen Bruttoleistung, Nettoleistung, Bruttoerzeugung, Nettoerzeugung, Kraftwerkseigenverbrauch
Produzierendes Gewerbe: Stromerzeugungsanlagen der Betriebe im Verarbeitenden Gewerbe sowie im Bergbau und in der Gewinnung von Steinen und Erden — Statistisches Bundesamt (Destatis); unbekannt. Erläuterungen/Begriffsdefinitionen Bruttostromerzeugung, Nettostromerzeugung, Eigenverbrauch
Glossar: Bruttostromerzeugung — Umweltbundesamt; unbekannt. Glossareintrag
§ 12 StromStV – Strom zur Stromerzeugung — lxgesetze.de (Wiedergabe der Stromsteuer-Durchführungsverordnung); unbekannt (Fassung nach Änderung zum 01.01.2025). § 12 Abs. 1 und Abs. 3 StromStV
Steuerentlastung nach § 12a StromStV — Generalzolldirektion (Zoll online); unbekannt. Abschnitt Begünstigte Entnahmezwecke

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:42