f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Countertrading

Countertrading elektriciteitsmarkt congestiebeheer redispatch transmissienet netbeheer

Countertrading (in het Duits ongeveer „Gegenhandel“, tegenhandel) is een instrument in het netbeheer. Netbeheerders zetten het in om een dreigende of bestaande congestie in het transmissienet te verlichten. Het EU-recht omschrijft countertrading als een zone-overschrijdende uitwisseling tussen twee biedzones, die de netbeheerders in gang zetten om fysieke congestie te verminderen. Het gaat dus niet om willekeurige „netgebieden“, maar om een transactie over de grens van twee prijszones heen. De ingreep komt na het marktresultaat: er is elektriciteit verhandeld en er zijn nominaties (programma's) gemeld. De daaruit voortvloeiende belastingstromen zouden echter leidingen, transformatoren of grensoverschrijdende koppelpunten te zwaar belasten. Met een gerichte transactie in tegenovergestelde richting wijzigt de netbeheerder de stroomstroom zo dat het net veilig kan worden geëxploiteerd.

Hoe countertrading werkt

Een vereenvoudigd voorbeeld: in zone A voeden veel windparken in, in zone B is de vraag hoog. Na de handel zou 2.000 megawatt van A naar B vloeien. De verbinding kan in dit uur echter slechts 1.700 megawatt aan. De bevoegde netbeheerder koopt daarom in zone B 300 megawatt extra in en verkoopt dezelfde hoeveelheid in zone A. Zo ontstaat een programma van B naar A dat tegen de marktstroom in loopt. In B wordt meer opgewekt of minder verbruikt, in A minder opgewekt of meer verbruikt. De nettostroom over de congestie daalt daardoor tot een toelaatbaar niveau.

Verhandeld wordt een hoeveelheid energie voor een bepaalde leveringsperiode, meestal in megawattuur. Voor de netveiligheid telt echter het momentane vermogen in megawatt, want bedrijfsmiddelen mogen op geen enkel moment boven hun belastingsgrens worden gebruikt. Wordt in het voorbeeld 300 megawatt gedurende vier uur tegengehandeld, dan komt dat neer op 1.200 megawattuur. Countertrading verbindt zo twee niveaus die vaak door elkaar worden gehaald: de handel in elektriciteitsvolumes en het fysieke transport van vermogen door een vermaasd net. Voor de netbeheerder brengt zo'n transactie kosten (aankoop) en opbrengsten (verkoop) met zich mee. Economisch telt het saldo: in het derde kwartaal van 2025 stonden in Duitsland circa 37 miljoen euro aan kosten tegenover circa 20 miljoen euro aan opbrengsten. Per saldo bleef circa 17 miljoen euro over.

Onderscheid met redispatch, congestiebeheer en gewone handel

Countertrading lijkt op redispatch, maar is niet hetzelfde. Volgens het EU-recht is redispatch een maatregel van transmissie- of distributienetbeheerders die het opwekkings- of belastingspatroon wijzigt om belastingsstromen te veranderen. Afregelingen horen er uitdrukkelijk bij. Kenmerkend is daarbij de toegang tot concrete installaties op een bepaalde netlocatie. Countertrading werkt daarentegen via een handelstransactie tussen twee biedzones. Welke installaties uiteindelijk hun werking aanpassen, volgt uit de marktwerking in de betrokken zones. Daarom helpt countertrading alleen bij congesties die door een verschuiving tussen zones kunnen worden beïnvloed. Bij een louter lokale congestie binnen één zone is het doorgaans minder doelgericht dan redispatch.

Congestiebeheer is de overkoepelende term voor alle maatregelen tegen netoverbelasting. Naast redispatch en countertrading horen daar ook de inzet van de netreserve, schakelingen in het net en de voorafgaande capaciteitsberekening aan zonegrenzen bij. Het vroeger afzonderlijk geregelde invoedingsmanagement voor hernieuwbare installaties is in Duitsland sinds oktober 2021 opgegaan in redispatch en is geen zelfstandig instrument meer. Van gewone elektriciteitshandel verschilt countertrading door zijn doel: het ontstaat niet uit inkoop- of afzetbelangen, maar omdat een netprobleem moet worden gecorrigeerd.

Waarom handelsstromen en netstromen uiteenlopen

Elektriciteit volgt niet de contractueel overeengekomen handelsroute. In het vermaasde wisselstroomnet verdeelt ze zich volgens de elektrische eigenschappen van de leidingen en volgens invoeding en verbruik op vele netknooppunten. Een transactie tussen twee landen kan daarom ook leidingen in een derde land belasten. Zulke lus- of ongeplande stromen zijn in het Europese gekoppelde net geen uitzondering, maar volgen uit de fysica.

De groothandel werkt daarentegen met biedzones. Het EU-recht omschrijft een biedzone als het grootste gebied waarbinnen marktdeelnemers zonder capaciteitstoewijzing energie kunnen uitwisselen. Binnen een zone geldt dus één uniforme prijs, ook al is het net niet overal even belastbaar. Tussen de zones wordt transmissiecapaciteit berekend en aan de markt ter beschikking gesteld. Is de feitelijke netsituatie na de handel krapper dan verwacht, bijvoorbeeld door prognosefouten, uitval of ongeplande stromen, dan moeten de netbeheerders bijsturen. Hier wordt een grens van de zonale elektriciteitsmarkt zichtbaar: ze weerspiegelt schaarste tussen zones, maar niet elke lokale netrestrictie.

Rechtskader in de EU en in Duitsland

Bepalend in de EU is de Elektriciteitsverordening (EU) 2019/943, die rechtstreeks van toepassing is in alle lidstaten. Zij definieert countertrading in artikel 2, punt 27. Zij verplicht de transmissiesysteembeheerders om countertrading en redispatch, ook grensoverschrijdend, in te zetten om de beschikbare zone-overschrijdende capaciteiten te maximaliseren en de voorgeschreven minimumcapaciteit voor de handel te bereiken. Reeds toegewezen handelstransacties mogen zij alleen in noodgevallen beperken, wanneer snel moet worden gehandeld en redispatch of countertrading niet mogelijk zijn. Hoe de kosten tussen netbeheerders worden verdeeld, regelen aanvullende methoden op grond van de richtsnoer voor capaciteitstoewijzing en congestiebeheer (Verordening (EU) 2015/1222).

In Duitsland handelen de transmissiesysteembeheerders op grond van § 13, lid 1 van de Energiewirtschaftsgesetz (Duitse energiewet). Als de systeemveiligheid in hun regelzone in gevaar of verstoord is, zijn zij bevoegd en verplicht om netgerelateerde of marktgerelateerde maatregelen te nemen. De wet noemt countertrading niet uitdrukkelijk. De transmissiesysteembeheerders rekenen het echter, net als redispatch, tot de marktgerelateerde maatregelen. Volstaan deze maatregelen niet, dan volgen noodmaatregelen op grond van § 13, lid 2, waarbij invoedingen, transiten en afnames rechtstreeks worden aangepast.

Volumes en kosten in Duitsland

De Bundesnetzagentur (Duitse regulator) vermeldt countertrading afzonderlijk in haar kwartaalanalyses over congestiebeheer. In het tweede kwartaal van 2026 bedroeg het volume circa 595 gigawattuur, 36 procent minder dan in het overeenkomstige kwartaal van het voorgaande jaar (937 GWh). Als redenen noemt de instantie minder wind, gewijzigde netstromen door hoge fotovoltaïsche invoeding en de voortschrijdende netuitbreiding. De gesaldeerde kosten daalden tot circa 10 miljoen euro (overeenkomstig kwartaal vorig jaar: 19 miljoen euro). Ter vergelijking: het totale congestiebeheer kostte in hetzelfde kwartaal voorlopig circa 673 miljoen euro. Het grootste deel daarvan was toe te schrijven aan redispatch en netreserve. Countertrading is in Duitsland dus qua volume een relevante, maar qua kosten een relatief kleine bouwsteen.

Typische misverstanden

  • „Louter extra handel“: countertrading lost een fysiek probleem op dat de voorafgaande handel onvoldoende heeft meegenomen. Het dient de bedrijfszekerheid en is geen tweede markt uit gemakzucht.

  • „Bewijs van een kapot marktontwerp“: markt en net hebben verschillende taken. Conflicten ontstaan waar de prijszones ruimtelijk grover zijn dan de technische congesties. Wordt er vaak gecorrigeerd, dan kan dat wijzen op ontbrekende leidingen, ongunstig afgebakende zones, problemen bij de capaciteitsberekening of ontbrekende lokale flexibiliteit.

  • „Gelijkwaardig aan afregeling van wind- en zonne-installaties“: countertrading werkt via handelstransacties. Op de tegenhandel kunnen conventionele centrales, opslag, flexibele verbruikers of hernieuwbare installaties reageren, afhankelijk van de marktsituatie en de liquiditeit in de betrokken zones.

  • „Hoge kosten betekenen slechte beslissingen“: hoge kosten kunnen ook aantonen dat geschikte installaties op de juiste plaats schaars zijn of dat blijvende structurele congesties op korte termijn worden gecompenseerd. Dan gaat het eerder om netplanning, zone-indeling en kostenverdeling dan om de afzonderlijke maatregel.

Duiding: operationele veiligheid en prikkels

Countertrading creëert geen extra verzekerd vermogen en draagt er niet toe bij dat er op lange termijn voldoende centrales, opslag of flexibele verbruikers beschikbaar zijn. Het zorgt ervoor dat bestaande opwekking, vraag en handelsstromen in een concreet uur netverenigbaar worden. Het behoort daarmee tot de operationele systeemveiligheid. De kosten worden doorgaans niet gedragen door de actoren wier programma's de congestie veroorzaken. In Duitsland vloeien ze als deel van de kosten van het congestiebeheer uiteindelijk door in de nettarieven. De plaats waar kosten ontstaan, is dus niet noodzakelijk de plaats waar de veroorzakende prikkels worden gezet.

Met meer weerafhankelijke opwekking en nieuwe belastingen zoals warmtepompen, elektrische voertuigen en geëlektrificeerde industrie veranderen de ruimtelijke stroompatronen. Of daardoor meer of minder countertrading nodig wordt, hangt niet alleen af van de uitbouw van hernieuwbare energie. Ook netuitbreiding, locatiekeuzes, opslagbedrijf, prognosekwaliteit en de regels voor capaciteitstoewijzing zijn belangrijk. De recentste Duitse gegevens tonen dat congestiesituaties snel kunnen verschuiven: hoge fotovoltaïsche invoeding en nieuwe leidingen hebben de behoefte recent doen dalen.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 18:10

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.