Congestion rent, congestieopbrengst · Woordenlijst

Congestion rent heet in het Duits meestal Engpasserlös, zelden Engpassrente; in het Nederlands spreekt men van congestieopbrengst of congestierente. Bedoeld is de opbrengst die bij de elektriciteitshandel tussen twee biedzones ontstaat wanneer de beschikbare transmissiecapaciteit niet volstaat om de prijzen volledig gelijk te trekken. Ze volgt uit het prijsverschil tussen de zones en de hoeveelheid elektriciteit die daadwerkelijk zonegrensoverschrijdend wordt verhandeld. Vakinhoudelijk is het de marktwaarde van de schaarse, verhandelbare netcapaciteit tussen prijszones.

Een rekenvoorbeeld toont de orde van grootte: In biedzone A kost elektriciteit 60 euro per megawattuur, in biedzone B 90 euro per megawattuur. Het prijsverschil bedraagt dus 30 euro per megawattuur. Als er via een interconnector een uur lang 1.000 megawatt van A naar B vloeit, zijn dat 1.000 megawattuur en dus 30.000 euro congestieopbrengst. Belangrijk is het verschil in eenheden: De lijn draagt een vermogen over in megawatt. Pas over de tijd wordt dat een energiehoeveelheid in megawattuur, die wordt vermenigvuldigd met het prijsverschil in euro per megawattuur. Sinds 1 oktober 2025 bepaalt de Europese day-ahead-marktkoppeling prijzen in intervallen van 15 minuten. Voor één enkel kwartier zouden dezelfde waarden daarom 250 megawattuur en 7.500 euro opleveren. Blijven prijzen en flow een heel uur gelijk, dan tellen de vier kwartieren weer op tot 30.000 euro.

De congestieopbrengst is noch elektriciteitsproductie noch nettarief. Ze ontstaat uit de schaarste aan transmissiecapaciteit, dus daar waar de handel meer lijncapaciteit vraagt dan voor een veilige netexploitatie kan worden vrijgegeven. De schaarste kan verschillende oorzaken hebben: fysieke lijngrenzen, veiligheidsmarges, bedrijfsregels of de methode waarmee de verhandelbare capaciteit wordt berekend. In vermaasde wisselstroomnetten hangt ze bovendien niet van één enkele lijn af, maar van de lastflows in het hele gekoppelde net. Elektriciteit volgt fysieke paden en niet de handelscontracten.

Afbakening ten opzichte van prijs, netkosten en redispatch

Congestieopbrengsten zijn niet hetzelfde als de elektriciteitsprijs. De prijs in een biedzone is het resultaat van vraag en aanbod. Een congestieopbrengst ontstaat pas door het prijsverschil tussen zones in combinatie met het beperkte vermogen om elektriciteit daartussen over te dragen. Als de prijzen convergeren omdat er voldoende capaciteit is, ontstaat aan die grens geen of slechts een geringe congestieopbrengst.

Ook met nettarieven mogen ze niet worden verward. Netgebruikers betalen nettarieven om de gereguleerde netkosten te dekken. Congestieopbrengsten ontstaan daarentegen bij de toewijzing van zonegrensoverschrijdende capaciteit. In de EU zijn ze aan een bestemming gebonden en mogen ze niet als gewone bedrijfswinst worden gebruikt. Alleen onder bepaalde voorwaarden mogen ze worden ingezet om de nettarieven te verlagen (zie hieronder).

Van redispatch verschillen congestieopbrengsten duidelijk. Bij redispatch grijpt de netbeheerder in op de inzet van centrales, opslag of belasting om netcongestie tijdens de bedrijfsvoering te beheersen. Daarbij ontstaan kosten, omdat installaties anders moeten draaien dan de markt had voorzien. Congestieopbrengsten ontstaan daarentegen uit het marktgebaseerde beheer van schaarse capaciteit tussen biedzones. Beide grootheden hangen samen, maar meten verschillende dingen: congestieopbrengsten tonen de marktwaarde van schaarse zonegrensoverschrijdende capaciteit, redispatchkosten de kosten van de technische correctie van netsituaties.

Een verdere afbakening betreft producentenrenten en schaarstebrijzen. Behaalt een centrale bij hoge marktprijzen hoge dekkingsbijdragen, dan is dat geen congestion rent in strikte zin. De congestion rent hoort bij de netcapaciteit tussen prijszones, niet bij een afzonderlijke productie-installatie. Met langetermijn-transmissierechten kunnen marktpartijen zich indekken tegen prijsverschillen tussen zones. Hun oorsprong blijft echter de schaarse transmissiecapaciteit.

Hoe congestieopbrengsten bij market coupling ontstaan

Op de Europese elektriciteitsmarkt wordt zonegrensoverschrijdende capaciteit in het day-ahead-segment toegewezen via market coupling. Een gemeenschappelijk algoritme optimaliseert de biedingen uit alle deelnemende biedzones gelijktijdig en houdt daarbij rekening met de grenzen van de transmissiecapaciteit. Zolang er voldoende capaciteit is, convergeren de prijzen. Wordt een grens of netelement een bindende restrictie, dan blijven de prijzen gescheiden. Het verschil toont dan welke waarde een extra verhandelbare eenheid transmissiecapaciteit in het betreffende marktinterval zou hebben.

Bij expliciete veilingen betalen marktpartijen rechtstreeks voor het recht om capaciteit aan een grens te gebruiken. Dat is gebruikelijk bij langetermijn-transmissierechten. Bij impliciete toewijzing, zoals bij day-ahead-market-coupling, verwerven zij energie en transmissiecapaciteit gezamenlijk. Volgens de Bundesnetzagentur wordt de capaciteit aan de Duitse grenzen sinds november 2010 day-ahead impliciet toegewezen. De transmissiesysteembeheerders behalen daarbij opbrengsten uit het prijsverschil dat na de marktkoppeling tussen de landen overblijft en uit de vergoeding van langetermijn-transmissierechten. Voor de marktpartijen komt de schaarste bij de impliciete methode vooral tot uiting als prijsverschil tussen biedzones.

Eenvoudige voorstellingen rekenen met prijsverschil maal uitwisseling aan één grens. Bij flow-based market coupling, bijvoorbeeld in de regio Core, is de toerekening complexer. Daar wordt niet één enkele grenslijn beschouwd, maar een bundel kritieke netelementen waarop elke transactie via lastflowaandelen inwerkt. De totale congestieopbrengst volgt dan uit de nettoposities en prijzen van alle betrokken zones. Volgens vastgelegde verdeelregels wordt ze over de transmissiesysteembeheerders verdeeld. Aan afzonderlijke grenzen kan de handel zelfs van de duurdere naar de goedkopere zone vloeien, als dat voor het totale systeem capaciteit op andere kritieke elementen vrijmaakt. De economische logica blijft gelijk: schaarse netcapaciteit krijgt een prijs, omdat ze verhindert dat goedkopere productie of flexibele vraag volledig in een andere zone kan doorwerken.

Rechtskader in de EU: waarvoor congestieopbrengsten mogen worden gebruikt

In de EU regelt artikel 19 van de Elektriciteitsverordening (EU) 2019/943 de bestemming. Opbrengsten mogen alleen worden behaald uit congestie die ontstaat in het betreffende tijdsbestek van de capaciteitstoewijzing. Uitgezonderd zijn nieuwe interconnectoren met een regulatoire vrijstelling. Twee doelen hebben voorrang. Ten eerste moet de daadwerkelijke beschikbaarheid van de toegewezen capaciteit worden gewaarborgd, inclusief compensaties wanneer toegezegde capaciteit niet kan worden geleverd. Ten tweede moet zonegrensoverschrijdende capaciteit worden behouden of uitgebreid, bijvoorbeeld door gecoördineerde ontlastingsmaatregelen of door investeringen in netten die congestie op interconnectoren verminderen.

Sinds de hervorming van de elektriciteitsmarkt in 2024 bestaat er via Verordening (EU) 2024/1747 nog een bijkomende bestemming: een compensatie voor exploitanten van offshore-installaties voor hernieuwbare elektriciteit. Ze geldt wanneer transmissiesysteembeheerders, volgens de gevalideerde resultaten van de capaciteitsberekening, niet de contractueel overeengekomen of voorgeschreven exportcapaciteit ter beschikking stellen. Per jaar is ze beperkt tot de congestieopbrengsten die worden ontvangen op de interconnectoren tussen de betrokken biedzones.
Zijn de voorrangsdoelen naar behoren vervuld, dan mogen resterende opbrengsten met goedkeuring van de regulator bij de vaststelling van de nettarieven in aanmerking worden genomen. Anders worden ze op een afzonderlijke interne rekening geboekt tot ze doelgericht kunnen worden ingezet.
De transmissiesysteembeheerders moeten vooraf vastleggen hoe ze de opbrengsten willen gebruiken en rapporteren over de daadwerkelijke bestemming. De details worden geregeld in een ACER-methode (Besluit nr. 38/2020). In Duitsland publiceert de Bundesnetzagentur jaarlijks een verslag over de hoogte en bestemming van de opbrengsten.

Hoe groot de bedragen kunnen zijn, toont het jaar 2022 met zijn hoge groothandelsprijzen. Volgens de Bundesnetzagentur zetten de vier Duitse transmissiesysteembeheerders in 2022 ongeveer 1,4 miljard euro in voor het waarborgen van de beschikbaarheid van toegewezen capaciteit. Nog eens circa 424 miljoen euro ging naar behoud of uitbreiding van zonegrensoverschrijdende capaciteit, en ongeveer 1,4 miljoen euro werd naar een afzonderlijke rekening overgeboekt. Een verlaging van de nettarieven uit deze opbrengsten vond in 2022 niet plaats. Dergelijke waarden schommelen sterk met prijsniveau, weer en beschikbaarheid van centrales.

Waarom congestieopbrengsten relevant zijn voor het elektriciteitssysteem

Congestieopbrengsten maken zichtbaar dat transmissiecapaciteit een systeemwaarde heeft. Een interconnector maakt niet alleen fysieke stroomflows mogelijk. Ze verbindt prijsgebieden, verbetert de balans tussen productie en vraag en kan de inzet van duurdere installaties vermijden. Wordt deze capaciteit schaars, dan wordt haar waarde als congestieopbrengst meetbaar.

Voor de beoordeling van interconnectoren en netuitbreiding zijn congestieopbrengsten slechts een deel van de rekening. Hoge opbrengsten kunnen erop wijzen dat extra capaciteit economisch nuttig zou zijn. Ze kunnen echter ook ontstaan door tijdelijke prijsverschillen, bijvoorbeeld door centraleuitval, brandstofprijzen, weersomstandigheden of regulatoire grenzen. Een nieuwe lijn verkleint de prijsverschillen die ze overbrugt. Dalende congestieopbrengsten na een uitbreiding kunnen daarom een succes zijn en geen teken van nutteloosheid. Het macro-economische nut omvat bovendien de voordelen voor consumenten en producenten aan beide zijden.

Ook voor de discussie over de afbakening van biedzones is het begrip belangrijk. Binnen een biedzone wordt elektriciteit verhandeld alsof er geen interne congestie bestaat. Alleen congestie tussen zones veroorzaakt prijsverschillen en daarmee congestieopbrengsten. Ligt een knelpunt duurzaam binnen een grote zone, dan zie je het niet in de prijs, maar meestal als redispatchbehoefte. De markt ziet dan één eenheidsprijs en de netexploitatie moet het fysieke knelpunt achteraf oplossen. Volgens het EU-recht moeten biedzonegrenzen daarom zijn afgestemd op langdurige, structurele congestie. Bovendien mag zonegrensoverschrijdende capaciteit in principe niet worden verminderd om interne congestie op te lossen.

Congestieopbrengsten raken ook vraagstukken van governance: wie ontvangt de opbrengsten, waarvoor mogen ze worden gebruikt en welke prikkels ontstaan daaruit? Transmissiesysteembeheerders mogen congestie niet kunstmatig in stand houden om opbrengsten te genereren. Daarom is de bestemming gebonden en wordt ze door de regulatoren gecontroleerd. De opbrengsten mogen ook niet vrij in bedrijfswinsten vloeien, omdat ze voortkomen uit een gereguleerde infrastructuur waarvan de kosten door de netgebruikers worden gedragen.

Typische verkeerde interpretaties

Vaak worden congestieopbrengsten opgevat als winst uit een technisch tekort. Ze ontstaan weliswaar door schaarse capaciteit, maar zijn in de eerste plaats een mechanisme voor afrekening en verdeling in een markt met fysieke grenzen. Zonder dat mechanisme zou schaarse capaciteit administratief moeten worden toegewezen. De prijsvorming maakt zichtbaar welke waarde de capaciteit in een concreet tijdsinterval heeft.

Even onjuist is de gelijkstelling van hoge congestieopbrengsten met een duurzaam overbelaste lijn. Een capaciteitsgrens kan al bindend zijn wanneer geen enkele lijn op haar thermische maximum wordt bedreven. De capaciteitsberekening houdt rekening met uitvalvarianten (het n-1-criterium), spannings- en stabiliteitsgrenzen en het effect van handelsflows op andere netelementen. De voor de handel vrijgegeven capaciteit is daarom niet identiek aan het technische nominale vermogen van een lijn.

Ook de stelling dat congestieopbrengsten automatisch de netuitbreiding financieren, schiet tekort. De bestemming volgt de genoemde voorrangsregels en een groot deel kan naar het waarborgen van reeds toegewezen capaciteit gaan. Investeringen hangen bovendien af van netplanning, vergunningen, kosten-batenanalyses, regulering en bouwtijden. Congestieopbrengsten zijn een indicator van schaarste, maar vervangen geen netplanning.

In verband met hernieuwbare energie wordt het begrip vaak te eng gebruikt. Wind- en zonne-energie kunnen prijsverschillen tussen zones versterken, bijvoorbeeld wanneer in een regio veel goedkope elektriciteit beschikbaar komt en de exportcapaciteit beperkt is. De congestion rent verklaart echter niet op zichzelf de oorzaak van de congestie. Ze meet de marktwaarde van schaarse transmissie in een bepaalde situatie. Voor een oorzakenanalyse moeten productielocaties, verbruikszwaartepunten, netstructuur, opslag, centraleparkn en bedrijfsregels samen worden beschouwd.

Verband met flexibiliteit en leveringszekerheid

Congestieopbrengsten hangen nauw samen met flexibiliteit. Reageren flexibele verbruikers, opslag of regelbare producenten op prijsverschillen, dan veranderen ze lastflows en prijsverschillen. Meer flexibiliteit in een hoogprijszone kan de importbehoefte verlagen. In een laagprijszone kan ze overschotten opnemen die door beperkte exportcapaciteit anders slechts lage of zelfs negatieve prijzen zouden opleveren. Daardoor kunnen de congestieopbrengsten dalen, terwijl het elektriciteitssysteem efficiënter werkt.

Voor de leveringszekerheid zijn congestieopbrengsten geen directe indicator. Een hoge congestion rent betekent niet dat elektriciteit schaars is, maar dat transmissiecapaciteit tussen prijszones schaars is. Leveringszekerheid hangt bovendien af van beschikbare productie, vraag, reserves, netstabiliteit, brandstofvoorziening, prognosekwaliteit en bedrijfsvoering. Een systeem kan hoge congestieopbrengsten vertonen en toch veilig worden geëxploiteerd. Omgekeerd kan het nauwelijks zonale prijsverschillen tonen en toch interne netproblemen of reserveschaarste hebben.

Het begrip beschrijft daarmee een bepaald raakvlak in het elektriciteitssysteem: de verbinding van marktprijzen, transmissiecapaciteit en regulatoire bevoegdheid. De congestion rent omvat noch de totale waarde van een net, noch de totale kosten van congestie, noch de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening. Ze is de monetaire uitdrukking van schaarse verhandelbare netcapaciteit tussen prijszones. Wie ze juist plaatst, ziet waar de markt fysieke netgrenzen weerspiegelt en waar andere instrumenten nodig zijn, zoals netuitbreiding, redispatch, een andere afbakening van de biedzones of flexibele vraag.

Bronnen

Verordnung (EU) 2019/943 über den Elektrizitätsbinnenmarkt (Neufassung) — Europäische Union, EUR-Lex; 2019-06-05. Art. 19 Abs. 1–5 (Engpasserlöse); Erwägungsgründe zur zonenübergreifenden Kapazität; Art. 14 Abs. 1 (Gebotszonen)
Verordnung (EU) 2024/1747 zur Änderung der Verordnungen (EU) 2019/942 und (EU) 2019/943 (Strommarktdesign) — Europäische Union, EUR-Lex; 2024-06-13. Änderung von Art. 19 Abs. 2 VO (EU) 2019/943 (neuer Buchstabe c) und zugehörige Erwägungsgründe
Erlöse aus grenzüberschreitendem Engpassmanagement im Zeitraum vom 1. Januar 2022 bis 31. Dezember 2022 (Bericht nach Art. 19 Abs. 5 VO (EU) 2019/943) — Bundesnetzagentur; unbekannt (Berichtsjahr 2022). Abschnitt zu den Verwendungszwecken nach Art. 19 Abs. 2 und 3; Verwendungstabelle nach ÜNB
Erlöse aus grenzüberschreitendem Engpassmanagement im Zeitraum vom 01. Januar 2020 bis 31. Dezember 2020 — Bundesnetzagentur; unbekannt (Berichtsjahr 2020). Einleitender Abschnitt zur Kapazitätsvergabe
15 Minute MTU Implemented in SDAC — Nord Pool (für die SDAC-Projektparteien); 2025-10-01. Pressemitteilung, erster Absatz und Abschnitt About SDAC

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:53