Congestierente, congestion income · Woordenlijst

Congestierente, op de Europese elektriciteitsmarkt meestal congestion income genoemd, is de inkomsten uit de toewijzing van schaarse transmissiecapaciteit tussen twee of meer biedzones. In de Duitse EU-rechtsteksten heten ze Engpasserlöse (congestie-inkomsten). De CACM-verordening definieert ze beknopt als inkomsten die voortvloeien uit capaciteitstoewijzing. Economisch gaat het om het volgende: als de handel tussen twee marktgebieden door het net wordt beperkt, blijft er een prijsverschil bestaan. De stroom wordt in de goedkope zone tegen de lage prijs gekocht en in de dure zone tegen de hoge prijs verkocht. Het verschil gaat niet naar de producenten, maar naar de partijen die de transmissiecapaciteit ter beschikking stellen. Dat zijn doorgaans transmissiesysteembeheerders of gecertificeerde exploitanten van interconnectoren.

De congestierente is geen vergoeding voor opgewekte stroom en geen toeslag voor een bijzondere stroomkwaliteit. Ze vereist twee voorwaarden tegelijk: een prijsverschil tussen marktgebieden en een bindende transportgrens. Als er geen congestie is, convergeren de groothandelsprijzen van de gekoppelde gebieden grotendeels en ontstaan er geen of slechts geringe congestie-inkomsten. Verordening (EU) 2019/943 beschrijft congestie als een situatie waarin niet aan alle handelswensen tussen netwerkgebieden kan worden voldaan, omdat de betrokken netwerkelementen de daaruit voortvloeiende fysieke stromen niet zouden aankunnen.

Ontstaan bij marktkoppeling

Op de Europese day-aheadmarkt en in de intradayhandel wordt grenscapaciteit tegenwoordig overwegend impliciet toegewezen. Marktdeelnemers bieden alleen in hun eigen biedzone, en het koppelingsalgoritme bepaalt tegelijk de prijzen en de grensoverschrijdende uitwisselingen. Stroom en transportcapaciteit worden daarbij samen verworven. Een afzonderlijke capaciteitsprijs betalen de handelaren niet. De congestierente vloeit veeleer voort uit het prijsverschil dat het algoritme vanwege de beperkte zoneoverschrijdende capaciteit niet kan wegwerken. Voor langetermijntransmissierechten bestaan daarnaast expliciete veilingen. Daar bestaan de inkomsten uit de veilingopbrengsten, verminderd met de vergoeding voor teruggegeven rechten.

Een eenvoudig voorbeeld met één grens en vaste handelscapaciteit (NTC-benadering): tussen zone A en zone B is 1.000 MW beschikbaar. In een bepaald uur kost stroom in A 40 €/MWh en in B 90 €/MWh, en de 1.000 MW worden volledig van A naar B gebruikt. De congestierente bedraagt dan 50 €/MWh × 1.000 MW × 1 h = 50.000 €. Bij een marktperiode van een kwartier zou het bij gelijke waarden een kwart daarvan zijn. De formule luidt dus: prijsverschil in €/MWh maal toegewezen vermogen in MW maal duur in uren. In capaciteitsberekeningsregio's met stroomgebaseerde (flow-based) berekening wordt deze gedachte veralgemeend. Daar beperken geen afzonderlijke grenswaarden de handel, maar kritieke netwerkelementen, dus lijnen of bedrijfsmiddelen binnen een zone of tussen zones. De som van alle congestie-inkomsten komt dan in essentie overeen met het verschil tussen wat de importerende zones tegen hun prijzen betalen en wat de exporterende zones tegen hun prijzen ontvangen. Prijsverschillen kunnen daarom ook ontstaan tussen zones die niet rechtstreeks door een lijn met elkaar verbonden zijn.

Hoe de inkomsten tussen de netbeheerders worden verdeeld, is afzonderlijk geregeld. De CACM-verordening vereist daarvoor een verdelingsmethode, de Congestion Income Distribution Methodology. ACER heeft die laatstelijk gewijzigd met Besluit nr. 16/2023. De inkomsten worden daarna eerst per capaciteitsberekeningsregio vastgesteld en vervolgens verdeeld over de grenzen tussen biedzones en de betrokken netbeheerders. ACER stelt daarbij vast dat congestion income laat zien hoe hoog de marktdeelnemers de mogelijkheid tot zoneoverschrijdende uitwisseling waarderen.

Afbakening ten opzichte van de elektriciteitsprijs, redispatchkosten en schaarsterentes van de opwekking

De elektriciteitsprijs van een biedzone is de marktklaringsprijs voor elektrische energie in een marktperiode. Wie de inkomsten uit grensoverschrijdende prijsverschillen ontvangt, zegt hij niet. Een congestierente ontstaat niet binnen een zone, maar op het raakvlak tussen marktgebieden. Een biedzone is juridisch immers het grootste gebied waarin zonder capaciteitstoewijzing kan worden gehandeld.

Van redispatchkosten moet de congestierente duidelijk worden onderscheiden. Redispatch betekent dat netbeheerders achteraf opwekkings- of belastingspatronen wijzigen om fysieke congestie te verlichten. Dat kost de netbeheerders geld. Congestie-inkomsten daarentegen zijn inkomsten uit de marktgebaseerde toewijzing van schaarse capaciteit tussen zones. Beide grootheden kunnen op dezelfde netcongestie wijzen, maar ontstaan op verschillende plaatsen en volgen verschillende regels. Economisch is de congestierente een schaarsterente van het transmissienet. Zo noemde ook een advocaat-generaal bij het Europese Hof van Justitie ze. Ze verschilt echter van de schaarsterentes van een centrale die in uren van schaarse opwekking prijzen realiseert die ver boven de variabele kosten liggen. Bij de ene rente is het net schaars, bij de andere de opwekking.

Gereguleerd gebruik in plaats van vrije winst

In de EU zijn congestie-inkomsten geen vrij besteedbare winst. De grondslag is artikel 19 van Verordening (EU) 2019/943, die als verordening rechtstreeks in alle lidstaten geldt. Uitgezonderd zijn nieuwe interconnectoren met een ontheffing, bijvoorbeeld op grond van artikel 63. Volgens artikel 19, lid 2, moeten de inkomsten bij voorrang voor twee doelen worden gebruikt:

de daadwerkelijke beschikbaarheid van de toegewezen capaciteit waarborgen, met inbegrip van de compensatiebetalingen wanneer toegezegde capaciteit niet kan worden geleverd, en
zoneoverschrijdende capaciteiten in stand houden of uitbreiden. Dat kan gebeuren door een beter gebruik van bestaande interconnectoren met gecoördineerde ontlastingsmaatregelen of door netinvesteringen die congestie op interconnectoren verminderen.

Zijn deze doelen naar behoren vervuld, dan mogen de regulatoren de inkomsten volgens artikel 19, lid 3, als inkomsten in aanmerking nemen wanneer zij de nettarieven vaststellen of de methode daarvoor goedkeuren. Wat dan nog overblijft, komt op een afzonderlijke interne rekening totdat het voor de prioritaire doeleinden kan worden uitgegeven. De netbeheerders moeten bovendien vooraf vastleggen hoe zij de inkomsten willen gebruiken en aan de regulatoren verslag uitbrengen over het daadwerkelijke gebruik (lid 5). De details worden geregeld in een Europese methode op grond van lid 4, die ACER heeft goedgekeurd met Besluit nr. 38/2020. Met de hervorming van de elektriciteitsmarkt door Verordening (EU) 2024/1747 is een extra doel toegevoegd: exploitanten van offshore-installaties voor hernieuwbare energie in offshore-biedzones kunnen een compensatie ontvangen wanneer transmissiesysteembeheerders de capaciteit verminderen. Deze compensatie wordt uit congestie-inkomsten betaald en mag per jaar het totale bedrag aan congestie-inkomsten op de interconnectoren tussen de betrokken zones niet overschrijden.

De bedragen kunnen aanzienlijk zijn. Volgens het verslag van de Bundesnetzagentur ontvingen de Duitse transmissiesysteembeheerders in kalenderjaar 2024 circa 1.110,79 miljoen € aan congestie-inkomsten. De Bundesnetzagentur toetst of het gebruik overeenstemt met de ACER-methode. In Duitsland regelt de Energiewirtschaftsgesetz bovendien de gevallen waarin zelfstandige exploitanten van grensoverschrijdende interconnectoren congestie-inkomsten moeten afdragen.

De capaciteitsberekening bepaalt mee de hoogte

Hoe hoog de congestierente uitvalt, hangt niet alleen af van de vraag of er een interconnector aanwezig is. Doorslaggevend is hoeveel capaciteit daadwerkelijk aan de markt wordt aangeboden. Zoneoverschrijdende capaciteit is juridisch het vermogen van het volledige gekoppelde net om energie tussen biedzones over te dragen, en niet de thermische grens van een afzonderlijke lijn. De capaciteitsberekening houdt rekening met lastenstroomprognoses, uitvalvarianten, veiligheidsmarges en interne congestie. Een lijn kan dus aanwezig zijn en toch slechts gedeeltelijk voor de handel worden vrijgegeven. Omgekeerd kan een beter gecoördineerde berekening extra handelscapaciteit creëren zonder dat nieuwe lijnen worden aangelegd. Dat verkleint tendentieel de prijsverschillen en kan daarmee ook de congestierente verminderen.

Betekenis voor netuitbreiding en biedzones

Duurzaam hoge congestierentes aan een grens tonen aan dat extra transmissie daar een hoge marktwaarde zou hebben. Ze vormen daarom een belangrijke aanwijzing bij de beoordeling van interconnectoren en netuitbreiding. Een investering is daarom echter niet automatisch zinvol. Investeringskosten, milieueffecten, leveringszekerheid en alternatieven zoals opslag, verschuiving van belasting of andere flexibiliteit moeten daartegen worden afgewogen. Een nieuwe lijn verkleint de prijsverschillen en dus precies de inkomsten die haar nut aangeven.

Ook voor de indeling van de biedzones is het begrip belangrijk. Volgens artikel 14 van Verordening (EU) 2019/943 moeten de grenzen van biedzones zijn gebaseerd op langdurige, structurele congestie. Congestie binnen een grote zone veroorzaakt geen prijsverschillen en geen congestierente. Ze komt in plaats daarvan tot uiting als redispatchbehoefte, in Duitsland sinds oktober 2021 met inbegrip van de afregeling van hernieuwbare installaties die vroeger als Einspeisemanagement werd aangeduid. Aan zonegrenzen daarentegen wordt schaarste rechtstreeks zichtbaar als prijsverschil. Of zones worden gesplitst of behouden, is daarom geen zuivere marktkwestie. Het raakt ook de netexploitatie, regionale prijzen, investeringssignalen en politieke bevoegdheden.

Wat het begrip laat zien en wat niet

Congestierentes meten ruimtelijke schaarste in de elektriciteitshandel in euro. Ze tonen aan dat een gemeenschappelijke interne elektriciteitsmarkt niet betekent dat overal op elk moment dezelfde prijs geldt. De oorzaak van congestie verklaren ze echter niet. In aanmerking komen bijvoorbeeld ontbrekende lijnen, ongunstige zonegrenzen, uitval, veiligheidsmarges, veel wind- of zonne-energie of veranderde verbruikspatronen. Met de energietransitie worden opwekking en verbruik ruimtelijk en in de tijd ongelijkmatiger en worden de netten zwaarder belast. Congestierentes geven een deel van die belasting weer. Een analyse van de fysieke stromen en een beoordeling van de systeemkosten vervangen ze niet.

Bronnen

Verordnung (EU) 2019/943 über den Elektrizitätsbinnenmarkt (konsolidierte Fassung vom 16.07.2024) — Europäische Union, EUR-Lex; 2024-07-16. Art. 2 Nr. 4, 65, 69, 70; Art. 14; Art. 19 Abs. 5 und Ausgleichsregel für Offshore-Gebotszonen (geändert durch VO 2024/1747)
Erlöse aus grenzüberschreitendem Engpassmanagement (Engpasserlösbericht 2023) — Bundesnetzagentur; unbekannt. Abschnitt Verwendungszwecke nach Art. 19 Abs. 2 und 3 VO (EU) 2019/943; Beschreibung der impliziten Vergabe
Revenues resulting from cross-border congestion (Report 2024) — Bundesnetzagentur; unbekannt (Berichtsjahr 2024). Abschnitte zu Art. 19 Abs. 3 und 4 VO 2019/943; Gesamtsumme der Engpasserlöse 2024
Verordnung (EU) 2015/1222 der Kommission zur Festlegung einer Leitlinie für die Kapazitätsvergabe und das Engpassmanagement (CACM) — Europäische Union, EUR-Lex; 2015-07-24. Art. 2 (Begriffsbestimmung Engpasserlöse); Art. 9 Abs. 6 Buchst. m und Art. 73 (Verteilungsmethode)
ACER Decision No 16/2023 on the amendment of the Congestion Income Distribution methodology — European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators (ACER); 2023. Erwägungsgrund 12; Anhang I (Verteilung je Kapazitätsberechnungsregion und Gebotszonengrenze)

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47