f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Congestie-inkomsten

congestie-inkomsten Interconnector biedzone marktkoppeling elektriciteitsmarkt Grensoverschrijdende interconnectiecapaciteit netcongestie

Congestie-inkomsten (Engels: congestion income) zijn inkomsten die ontstaan bij de toewijzing van schaarse overdrachtscapaciteit tussen twee prijszones. In de EU heten deze zones juridisch biedzones. Congestie-inkomsten doen zich voor wanneer de prijzen van twee zones uiteenlopen, omdat de capaciteit tussen die zones niet volstaat om ze gelijk te trekken. Voor een eenvoudige grens tussen twee zones geldt: congestie-inkomsten zijn gelijk aan het prijsverschil maal de grensoverschrijdend toegewezen hoeveelheid elektriciteit. Het gaat dus niet om een technische netgrootheid, maar om een geldbedrag in euro. Het ontstaat uit een technische schaarste en uit de prijsvorming op de markt.

Een rekenvoorbeeld: in zone A bedraagt de day-aheadprijs 50 euro per megawattuur, in zone B 80 euro per megawattuur. Elke megawattuur die van A naar B stroomt, heeft dan een schaarstewaarde van 30 euro. Worden er in dat uur 1.000 megawattuur over de grens toegewezen, dan ontstaat er 30.000 euro aan congestie-inkomsten. Je kunt het vergelijken met een volledig bezette brug tussen twee markten: het prijsverschil toont hoeveel een extra eenheid transport waard zou zijn. Die eenheid is technisch of operationeel echter niet beschikbaar. Zijn de prijzen gelijk omdat de capaciteit volstaat, dan zijn de congestie-inkomsten nul.

Hoe congestie-inkomsten ontstaan

Tegenwoordig ontstaat een groot deel van de congestie-inkomsten in de Europese day-ahead-marktkoppeling. In de marktkoppeling worden biedingen, vraag en de beschikbare zoneoverschrijdende capaciteit gezamenlijk geoptimaliseerd. De capaciteit wordt dus niet afzonderlijk geveild, maar impliciet samen met de energie toegewezen. Daarnaast bestaan er expliciete veilingen voor langetermijntransmissierechten, bijvoorbeeld voor maanden of jaren. Daar betalen marktdeelnemers rechtstreeks een prijs voor het recht op overdrachtscapaciteit. Ook deze veilingopbrengsten behoren tot de inkomsten uit grensoverschrijdend congestiebeheer. Volgens het EU-recht mogen procedures voor congestiebeheer voor een bepaald tijdsbestek alleen inkomsten genereren als er in dat tijdsbestek daadwerkelijk congestie bestaat. Een uitzondering geldt voor nieuwe interconnectoren waarvoor een vrijstelling is verleend.

In grote delen van continentaal Europa wordt de capaciteit tegenwoordig berekend met flow-based-marktkoppeling. Daarbij wordt de handel niet meer beperkt door afzonderlijke grenswaarden, maar door de fysieke grenzen van veel kritieke netelementen. De toerekening wordt daardoor ingewikkelder. Het prijsverschil aan een grens kan veroorzaakt zijn door een knelpunt op een heel andere plaats in het vermaasde net. Aan afzonderlijke grenzen kunnen zelfs stromen optreden van de duurdere naar de goedkopere zone, die voor het totale systeem toch optimaal zijn. De formule prijsverschil maal hoeveelheid is voor één enkele grens daarom slechts een vereenvoudiging. Hoe de inkomsten over de betrokken transmissiesysteembeheerders worden verdeeld, wordt geregeld in afzonderlijke Europese methodologieën.

Afbakening ten opzichte van handelswinsten, nettarieven en redispatch

Congestie-inkomsten zijn geen arbitragewinsten van individuele handelaren. In de impliciete marktkoppeling koopt niemand overdrachtscapaciteit om daarmee privé een schaarsterente af te romen. Het prijsverschil vloeit naar de betrokken netbeheerders. Het gebruik ervan is regulatoir gebonden.

Ook met nettarieven mogen congestie-inkomsten niet worden gelijkgesteld. Nettarieven worden doorlopend betaald door de netgebruikers om de kosten van infrastructuur, netbeheer en bepaalde systeemdiensten te dekken. Congestie-inkomsten zijn daarentegen afhankelijk van de actuele situatie: ze schommelen met de prijsverschillen aan de zonegrenzen. Ze kunnen nettarieven slechts in tweede instantie verlagen en vormen geen betrouwbare basis voor de netfinanciering.

Ook van de kosten voor redispatch moeten congestie-inkomsten worden onderscheiden. Redispatch betekent dat netbeheerders de werking van centrales, opslag of stuurbare lasten wijzigen om congestie vooral binnen een zone te beheersen. Redispatch toont dus de kosten van het netbeheer. Congestie-inkomsten tonen de economische waarde van schaarse handelscapaciteit tussen zones.

Waarom de zone-indeling bepalend is

Binnen een biedzone geldt op de groothandelsmarkt één uniforme prijs, ook als er fysieke congestie bestaat. Alleen tussen zones mogen de prijzen uiteenlopen. Een voorbeeld is de congestie tussen productiezwaartepunten in het noorden en verbruikscentra in het zuiden van Duitsland. Ze leidt niet tot gescheiden prijzen zolang Duitsland samen met Luxemburg één gemeenschappelijke biedzone vormt. De kosten ervan ontstaan vooral bij redispatch. Sinds Redispatch 2.0 in 2021 hoort daar ook de vroegere curtailment van hernieuwbare installaties bij, het zogeheten Einspeisemanagement. Die kosten worden uiteindelijk doorgerekend in de nettarieven. Volgens het EU-recht moeten biedzonegrenzen structurele congestie op lange termijn weerspiegelen. Ook de indeling van de zones bepaalt dus waar schaarste zichtbaar wordt als prijsverschil en daarmee als congestie-inkomsten.

Hoe hoog de congestie-inkomsten uitvallen, hangt daarom van veel factoren af: van de toestand van de lijnen en interconnectoren, van de regels voor de capaciteitsberekening, van veiligheidsmarges en onderhoud, van productiemix en vraag, van brandstof- en CO₂-prijzen en van ongeplande lusstromen in het wisselstroomnet.

Gebruik en regulering in de EU

Beslissend is in de EU artikel 19 van Verordening (EU) 2019/943 betreffende de interne markt voor elektriciteit. De verordening is rechtstreeks toepasselijk. Verordening (EU) 2024/1747 heeft lid 2 met ingang van 16 juli 2024 opnieuw geformuleerd. Congestie-inkomsten moeten daarna in de eerste plaats voor de volgende doeleinden worden gebruikt:

  • Waarborging van de daadwerkelijke beschikbaarheid van de toegewezen capaciteit, inclusief firmness-compensatie: netbeheerders compenseren marktdeelnemers wanneer reeds toegewezen capaciteit wordt ingekort.

  • Behoud of verhoging van de zoneoverschrijdende capaciteit: ofwel door een beter gebruik van bestaande interconnectoren, eventueel met gecoördineerde corrigerende maatregelen, ofwel door de dekking van investeringskosten die congestie op interconnectoren verminderen.

  • Sinds de hervorming van de elektriciteitsmarkt in 2024: compensatiebetalingen aan offshoreproducenten in offshore-biedzones wanneer hun netaansluiting of nettoegang wordt beperkt. Deze betalingen zijn jaarlijks beperkt tot de congestie-inkomsten van de betrokken interconnectoren.

Pas wanneer deze doelen voldoende zijn bereikt, mogen de regulatoren congestie-inkomsten bij de vaststelling van de nettarieven of van de berekeningsmethode daarvan meenemen als tariefverlagende inkomsten. Resterende bedragen komen op een afzonderlijke interne rekening totdat ze voor de voorrangsdoeleinden kunnen worden gebruikt. De transmissiesysteembeheerders moeten vooraf vastleggen hoe ze de inkomsten willen gebruiken. Over het daadwerkelijke gebruik rapporteren ze aan de regulatoren. Voor de voorrangsdoeleinden geldt bovendien een ACER-methodologie (Besluit nr. 38/2020). De regulatoren publiceren jaarlijks rapporten over de hoogte en het gebruik van de inkomsten.

Ter illustratie van de ordegrootte: volgens de Bundesnetzagentur hebben de Duitse transmissiesysteembeheerders in het kalenderjaar 2024 samen circa 1.110,79 miljoen euro aan congestie-inkomsten ontvangen. Dergelijke cijfers schommelen sterk van jaar tot jaar, bijvoorbeeld met de brandstofprijzen. In de energiecrisis van 2022 waren de prijsverschillen bijzonder groot.

De doelbinding moet verkeerde prikkels voorkomen: als netbeheerders hoge schaarsterentes vrij zouden mogen houden, zou schaarste voor hen lonend worden. Congestie-inkomsten lossen de financiering van netuitbreiding echter ook niet automatisch op. Een nieuwe interconnector verkleint prijsverschillen en daarmee vaak ook de inkomsten die hij zelf kan genereren. Investeringen vereisen daarom netplanning, kosten-batenanalyses en een regulatoire goedkeuring.

Typische misverstanden

Congestie-inkomsten zijn geen bewijs dat netbeheerders verdienen aan kunstmatige schaarste. Het prijsverschil ontstaat omdat goedkope stroom niet onbeperkt naar een duurdere zone kan stromen. De inkomsten zijn gereguleerd en gebonden aan een doel. Daarmee is niet gezegd dat elke regel optimaal werkt. Onderbouwde kritiek richt zich echter op de capaciteitsberekening, de indeling van de zones, de netuitbreiding, de kostenverdeling of de governance, en niet op het louter bestaan van de inkomsten.

Hoge congestie-inkomsten betekenen ook niet automatisch dat er lijnen ontbreken. Frequente prijsverschillen kunnen wijzen op structureel schaarse grenskoppelcapaciteit. Ze kunnen echter ook het gevolg zijn van centraleuitval, weersomstandigheden, onderhoud, veiligheidsmarges of de berekeningsmethode.

Evenmin verdwijnen congestie-inkomsten door meer hernieuwbare energie. In uren met veel wind kan de prijs in een zone sterk dalen, terwijl de buurzone duurder blijft. Dan kunnen de inkomsten zelfs stijgen. Meer productie lost geen transportschaarste op.

Betekenis voor elektriciteitssysteem en marktontwerp

Congestie-inkomsten verbinden de technische realiteit van het net met de prijsvorming op de markt. Ze zijn een nuttige, maar beperkte indicator: ze maken schaarste aan zonegrenzen zichtbaar. Ze zeggen echter niets over de vraag of zones juist zijn afgebakend, hoe intrazonale congestie wordt geprijsd of of een uitbreiding maatschappelijk loont. Met toenemende elektrificatie en meer weersafhankelijke productie worden prijsverschillen sterker bepaald door tijd en plaats. Congestie-inkomsten tonen dan waar transportcapaciteit, flexibiliteit of opslag een economische waarde kunnen hebben. In ze grijpen markt, netbeheer en regulering in elkaar: de markt waardeert het schaarse transport, het netbeheer beperkt het om veiligheidsredenen, en de regulering bepaalt waarvoor de inkomsten mogen worden gebruikt.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.