Collateral · Woordenlijst

Collateral zijn zekerheden die een marktpartij stelt om haar financiële verplichtingen uit handels-, leverings- of afdekkingstransacties te dekken. Dat geldt ook wanneer zij zelf insolvent wordt of de prijzen sterk schommelen. In de elektriciteits- en gashandel gaat het vooral om contanten, hoogwaardige obligaties, bankgaranties en in sommige gevallen emissierechten. Welke activa precies meetellen, bepaalt de contractpartij of de clearinginstelling. Collateral is geen energiedrager, geen onderdeel van de elektriciteitsprijs en geen technische reserve. Het is uitsluitend een financieel instrument ter afdekking.

Waarom zekerheden op de elektriciteitsmarkt nodig zijn

Tussen het sluiten van het contract en de levering zit vaak veel tijd. Elektriciteit wordt niet alleen op korte termijn op de spotmarkt verhandeld. Vaak wordt ze maanden of jaren van tevoren afgedekt via de termijnmarkt, via bilaterale leveringscontracten of via een Power Purchase Agreement. Tot aan de levering kunnen de marktprijzen sterk veranderen. Daardoor heeft de ene contractpartij al lang vóór het eerste geleverde kilowatt een economisch voordeel ten opzichte van de andere en dus een uitvalrisico. Een voorbeeld: een energieleverancier heeft elektriciteit voor het komende jaar gekocht tegen 80 euro per megawattuur en de marktprijs stijgt naar 200 euro. Gaat de verkoper failliet, dan zou de leverancier tegen de hoge prijs opnieuw moeten inkopen. Collateral moet dit tegenpartijrisico niet pas na een wanbetaling behandelen, maar doorlopend financieel afdekken.

Clearing en bilaterale transacties

Bij beursgehandelde en centraal geclearde transacties treedt een clearinginstelling op als centrale tegenpartij tussen koper en verkoper. In de Europese energiehandel is dat bijvoorbeeld European Commodity Clearing (ECC) met zetel in Leipzig. Zij neemt het wanbetalingsrisico over en garandeert de betalingen aan de andere deelnemers wanneer een clearinglid in gebreke blijft. Het belangrijkste middel daarvoor zijn de initiële marges (Initial Margins) die voor openstaande posities worden gevraagd. Op de termijnmarkt berekent ECC deze vereisten met de SPAN-methode, die is ontworpen voor een liquidatieperiode van minstens twee dagen. Op de spotmarkt meet ECC het kredietrisico de klok rond vrijwel in realtime. Deze vereisten moeten te allen tijde door collateral gedekt zijn.

Ook buitenbeurstransacties (OTC) kunnen bilateraal worden gedekt, meestal via raamovereenkomsten met zekerhedenbijlagen. Hoe dat er concreet uitziet, hangt af van het contract, maar ook van de kredietwaardigheid van de partijen, het product, de looptijd en de volatiliteit. In de EU regelt de marktinfrastructuurverordening EMIR onder meer welke zekerheden centrale tegenpartijen mogen aanvaarden. Niet-financiële ondernemingen onder bepaalde clearingdrempels zijn daarentegen vrijgesteld van de verplichting om OTC-derivaten te clearen en te dekken.

Afbakening ten opzichte van margin, kredietlijn en eigen vermogen

Collateral en margin worden vaak gelijkgesteld, maar zijn niet hetzelfde. Een margin is de berekende zekerheidsvereiste voor een positie. Collateral is het vermogen waarmee aan die vereiste wordt voldaan. Men onderscheidt twee soorten margin: de initiële marge dekt mogelijke toekomstige verliezen af in de periode tot een in gebreke gebleven positie is afgewikkeld. De variatiemarge (Variation Margin) vereffent de dagelijkse waarderingswinsten en -verliezen volgens het mark-to-market-principe. Een kredietlijn is daarentegen slechts de toezegging om tot een bovengrens geld ter beschikking te stellen. Eigen vermogen beschrijft de financiële substantie op de balans. Een onderneming kan boekhoudkundig solide zijn en toch in problemen komen wanneer zij op korte termijn hoge zekerheden in aanvaardbare vorm moet aanvullen.

Welke activa worden aanvaard

Aan de hand van ECC laat zich tonen hoe strikt de regels zijn (stand van de website, geraadpleegd in november 2026):

Contanten: euro voor alle soorten margin en alle lidtypen. Bepaalde Direct Clearing Participants mogen daarnaast ponden sterling storten.
Obligaties: alleen zeer liquide effecten die bij de ECB en bij Eurex Clearing in aanmerking komen. Ze worden gewaardeerd met afslagen, de zogeheten haircuts, die van Eurex Clearing afkomstig zijn. Eigen uitgiftes zijn uitgesloten wegens het wrong-way-risico. Wrong-way-risico betekent: de zekerheid verliest precies dan waarde wanneer de zekerheidsverstrekker in gebreke blijft.
Emissierechten (EUA): ze worden na afslag aangerekend als margintegoed, maximaal tot 20 procent van de totale margin-vereiste van een deelnemer.
Bankgaranties: in bepaalde constellaties toegestaan. Aandelen en goud aanvaardt ECC niet.

Prijsrisico versus liquiditeitsrisico

Bij hedging ruilt men het ene risico in voor een ander. Een producent die zijn toekomstige productie op de termijnmarkt verkoopt, verzekert zich van een vaste opbrengst. Stijgen de marktprijzen daarna sterk, dan verliest zijn verkooppositie rekenkundig aan waarde. Hij moet dan variatiemarge betalen, hoewel hij de elektriciteit later zelf tegen de hogere marktwaarde produceert en de totale prijs economisch afgedekt blijft. Bij de koper, bijvoorbeeld een energieleverancier met een koopositie, vloeit bij stijgende prijzen variatiemarge toe. Hem treffen naschotten vooral wanneer de prijzen dalen. Voor beide partijen geldt bovendien: bij hogere volatiliteit stijgen de initiële marges doorgaans. Dergelijke naschotten heten margin call en moeten vaak binnen een dag worden betaald. Hoeveel liquiditeit wordt vastgezet, hangt dus niet af van de vraag of een onderneming uiteindelijk wint of verliest. Doorslaggevend zijn de waarderings- en naschotregels tijdens de looptijd.

Lessen uit de energieprijscrisis van 2022

In 2022 zijn de prijzen en hun schommelingen op de energiemarkten sterk gestegen. De Europese Commissie stelde vast dat dit niet-financiële tegenpartijen bijzonder onder liquiditeitsdruk zette, omdat zij doorgaans minder liquide activa bezitten. Sommige ondernemingen verkleinden daarom hun afdekkingen of weken uit naar de minder gedekte OTC-handel. Als noodmaatregel breidde Gedelegeerde Verordening (EU) 2022/2311 tijdelijk de lijst van toegestane zekerheden bij EU-clearinginstellingen uit: niet-financiële clearingleden mochten ongedekte bankgaranties gebruiken en overheidsgaranties werden voor alle tegenpartijen toegelaten. De regeling trad op 29 november 2022 in werking en was aanvankelijk beperkt tot twaalf maanden. Gedelegeerde Verordening (EU) 2024/818 verlengde ze tot 7 september 2024.

Duurzaam geregeld is dit sinds EMIR 3, dat wil zeggen Verordening (EU) 2024/2987. Zij heeft artikel 46 van EMIR zo gewijzigd dat clearinginstellingen overheidsgaranties, garanties van openbare banken en garanties van commerciële banken als collateral mogen aanvaarden, ook ongedekt. Dat geldt voor niet-financiële clearingleden en voor niet-financiële cliënten van clearingleden. De clearinginstellingen zijn daartoe gerechtigd, maar niet verplicht. De precieze voorwaarden, bijvoorbeeld concentratielimieten, eisen aan de kredietkwaliteit en regels tegen wrong-way-risico's, moet ESMA vastleggen in technische reguleringsnormen. In februari 2026 heeft zij daarvoor een ontwerp ter consultatie voorgelegd.

Kosten en verdelingseffecten

Collateral is geen gratis bescherming. Gestort geld ontbreekt voor investeringen, inkoop of de lopende bedrijfsvoering. Bankgaranties belasten kredietlijnen en kosten vergoedingen. Effecten worden slechts met afslag aangerekend. Zo ontstaan financierings- en opportuniteitskosten, ook als de zekerheid nooit wordt aangesproken. Getroffen zijn niet alleen speculatieve handelaren, maar ook stadsnutsbedrijven, industriële ondernemingen, directe vermarkters en exploitanten van hernieuwbare installaties met langetermijnafnamecontracten. Grote ondernemingen met goede kredietlijnen kunnen zekerheden makkelijker stellen dan kleinere aanbieders. Collateral neemt het wanbetalingsrisico dus niet weg. Het vertaalt het in eisen aan liquiditeit, kredietwaardigheid en kwaliteit van de zekerheden.

Betekenis voor de leveringszekerheid

Voor de leveringszekerheid is collateral slechts indirect van belang. Zekerheden produceren geen elektriciteit en vervangen geen gegarandeerd vermogen. Ze bepalen echter mee of marktdeelnemers hun rol in handel en bevoorrading stabiel kunnen vervullen. Moeten veel ondernemingen tegelijk hoge zekerheden stellen, dan kan liquiditeit schaars worden. Dan worden afdekkingen duurder, dalen handelsvolumes of worden overheidssteun nodig. Een centrale of een opslaginstallatie kan het leveringsvermogen ondersteunen. Als collateral telt ze echter alleen wanneer ze contractueel als zekerheid is erkend, gewaardeerd en verzilverbaar is. Bij centrale tegenpartijen is dat bij fysieke installaties praktisch niet het geval. Wie het begrip nauwkeurig gebruikt, scheidt prijsrisico, wanbetalingsrisico en liquiditeitsbehoefte van elkaar.

Bronnen

Acceptable Collateral — European Commodity Clearing AG; unbekannt. Abschnitte Cash, Bonds, Bank Guarantees, EUA; ergänzend Unterseite Emission Allowances
Margin Methodology — European Commodity Clearing AG; unbekannt. Abschnitte Margin Methodology, Spot Market Margining, Derivative Market Margining
Delegierte Verordnung (EU) 2022/2311 – vorübergehende Notfallmaßnahmen zu Sicherheitenanforderungen — Europäische Kommission / EUR-Lex; 2022-10-21. Erwägungsgründe 2–4 und 7; Änderung von Art. 39 der Delegierten Verordnung 153/2013
Delegierte Verordnung (EU) 2024/818 – Verlängerung der Notfallmaßnahmen zu CCP-Sicherheiten — Europäische Kommission / EUR-Lex; 2023-11-28. Erwägungsgründe 1–2; Änderung von Art. 39
Consultation Paper – Guarantees as CCP Collateral and CCP Investment Policy (ESMA91-1505572268-4513) — ESMA; 2026-02-23. Einleitung und Entwurf der Änderung von Anhang I der Delegierten Verordnung 153/2013

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:48