Chain of Custody · Woordenlijst

Chain of Custody, in het Duits ongeveer Produktkette of Rückverfolgbarkeitskette (in het Nederlands: traceerbaarheidsketen), verwijst naar de gedocumenteerde en gecontroleerde doorgifte van een product, materiaal, energiedrager of certificaat langs een toeleveringsketen. Het gaat daarbij niet alleen om transport of handel. Beslissend is hoe een bepaalde eigenschap aantoonbaar behouden blijft. Dat kan de herkomst zijn, een duurzaamheidsstatus, de CO₂-intensiteit, een recycling- of biomassaaandeel, de hernieuwbare opwekking of een andere gecertificeerde kwaliteitsclaim.

Waarom een Chain of Custody nodig is

Veel energie-eigenschappen zijn aan het eindproduct niet te herkennen. Een kilowattuur elektriciteit uit het net draagt geen markering of die afkomstig is van windkracht, kolen, fotovoltaïsche zonne-energie of waterkracht. Een waterstofmolecuul verraadt niet of het met hernieuwbare elektriciteit, uit aardgas of met kernenergie is geproduceerd. Ook aan een industrieel product is niet te zien welke elektriciteitsmix of welke proceswarmte bij de productie is gebruikt. De Chain of Custody vervangt deze ontbrekende fysieke herkenbaarheid door regels, documentatie, rekeningen, controles en duidelijke verantwoordelijkheden.

Daarom moet zij worden onderscheiden van de loutere toeleveringsketen. De toeleveringsketen beschrijft welke actoren betrokken zijn bij productie, transport, verwerking en verkoop. De Chain of Custody beschrijft hoe een beweerd kenmerk over deze schakels heen gecontroleerd wordt overgedragen. Zij beantwoordt vragen als: Wie mag een eigenschap vermelden? Welke hoeveelheid wordt op welke rekening bijgeschreven? Wat gebeurt er bij vermenging met niet-gecertificeerde hoeveelheden? Welke bewijzen worden erkend en wie controleert ze? Hoe wordt dubbeltelling voorkomen?

De vijf modellen volgens ISO 22095

De internationale norm ISO 22095:2020 ("Chain of custody – General terminology and models") harmoniseert de begrippen en onderscheidt vijf modellen. Bij twee modellen blijven de hoeveelheden fysiek ongemengd. Bij de andere drie worden hoeveelheden met en zonder de geclaimde eigenschap gemengd. De modellen verschillen vooral in hoe zeker het is dat de geclaimde eigenschap daadwerkelijk fysiek in het geleverde product zit. De eerdere versie van dit artikel noemde slechts vier modellen en gaf het eerste model niet de naam uit de norm. Dat is hier gecorrigeerd.

Identity Preserved, ofwel identiteitsbehoud: Het materiaal komt uit één enkele gecertificeerde bron en blijft over de hele keten gescheiden. Een voorbeeld is hout uit een specifiek, met naam genoemd bosbouwbedrijf.
Segregated, ofwel scheiding: Gecertificeerde hoeveelheden uit meerdere bronnen mogen worden samengevoegd. Met niet-gecertificeerd materiaal worden ze echter niet vermengd.
Controlled Blending, ofwel gecontroleerde menging: Gecertificeerd en niet-gecertificeerd materiaal wordt in een bekende verhouding gemengd. Dit aandeel is dan daadwerkelijk aanwezig in elke geleverde eenheid.
Mass Balance, ofwel massabalans: Het materiaal mag vrij worden gemengd. De eigenschap wordt hoeveelheidsgewijs via een rekening geboekt, zodat over een vastgelegde periode niet meer gecertificeerde hoeveelheid wordt uitgeboekt dan erin is gegaan. Het gecertificeerde materiaal moet echter fysiek in hetzelfde systeem zijn terechtgekomen. Een afzonderlijke levering kan daarom minder of zelfs niets ervan bevatten. ISO 22095 kent hiervoor een methode met een voortschrijdend gemiddeld aandeel en een creditmethode.
Book-and-Claim: De eigenschap wordt volledig losgekoppeld van het fysieke product en overgedragen via verhandelbare certificaten. Volgens ISO 22095 kan binnen dezelfde keten niet van Book-and-Claim worden teruggeschakeld naar een ander model.

Elektriciteit: Book-and-Claim met herkomstgaranties

In het elektriciteitsnet kunnen ingevoede en afgenomen stroom niet fysiek worden gescheiden, want de netexploitatie volgt elektrische stromen en niet contracten. Daarom werkt de elektriciteitsmarkt met boekhoudkundige instrumenten. In de EU is het centrale instrument de herkomstgarantie (Duits: Herkunftsnachweis) overeenkomstig artikel 19 van de Richtlijn hernieuwbare energie (EU) 2018/2001. Zij is een elektronisch document en dient uitsluitend om tegenover eindafnemers een aandeel of een hoeveelheid hernieuwbare energie aan te tonen. Standaard geldt zij voor 1 MWh. Volgens de geconsolideerde versie kan zij worden opgedeeld in delen, mits die een veelvoud van 1 Wh zijn. Voor elke geproduceerde energie-eenheid wordt hoogstens één bewijs afgegeven.

Voor transacties is een herkomstgarantie twaalf maanden na de productie geldig. Is zij niet ingetrokken, dan vervalt zij uiterlijk 18 maanden na de productie. Voor de stroometikettering moeten energiebedrijven herkomstgaranties uiterlijk zes maanden na afloop van de geldigheid intrekken. Met de intrekking wordt een bewijs definitief aan een verbruik toegewezen en kan het daarna niet meer worden verkocht. Pas dit registerprincipe maakt Book-and-Claim betrouwbaar. De regels garanderen een eenduidige toewijzing over een periode van maximaal meer dan een jaar. Ze bewijzen echter niet dat een concrete installatie op een bepaald uur een bepaalde verbruiker heeft beleverd.

Biobrandstoffen en biomassa: wettelijk voorgeschreven massabalans

Voor biobrandstoffen, vloeibare biomassabrandstoffen en biomassabrandstoffen schrijft artikel 30 van Richtlijn (EU) 2018/2001 een massabalanssysteem voor, voor zover deze worden meegeteld voor EU-doelstellingen, quota of steun. Door de wijziging met Richtlijn (EU) 2023/2413 (RED III) geldt dit ook voor hernieuwbare brandstoffen van niet-biologische oorsprong (RFNBO) en voor koolstofhoudende recyclingbrandstoffen. Bij de mengsels moeten gegevens over duurzaamheid en broeikasgasbesparing toegewezen blijven. Wat wordt onttrokken, moet in totaal dezelfde eigenschappen in dezelfde hoeveelheden hebben als wat is toegevoerd, en deze balans moet binnen een redelijke termijn in evenwicht zijn. Bovendien mag elke levering slechts één keer worden meegeteld voor het hernieuwbare energieverbruik. Daarbij moet worden vermeld of voor de productie steun is verleend. In de praktijk controleren door de Commissie erkende vrijwillige certificeringssystemen de naleving.

Waterstof: temporele en geografische toewijzingsregels

Bij groene waterstof scherpt het EU-recht de toewijzing nog verder aan. Gedelegeerde Verordening (EU) 2023/1184 bepaalt wanneer netstroom voor RFNBO als hernieuwbaar mag gelden. Daarvoor moet aan de temporele correlatie zijn voldaan: vanaf 1 januari 2030 moet de brandstof in hetzelfde uur worden geproduceerd als de contractueel afgenomen hernieuwbare elektriciteit; daarvoor volstaat een maandelijkse toewijzing. Ook aan de geografische correlatie moet zijn voldaan, in de regel door ligging in dezelfde biedzone. Daarbij komen criteria inzake additionaliteit. Het voorbeeld waterstof laat zien dat de regel bepaalt welke bewering toelaatbaar is, en niet het etiket "gecertificeerd".

Wat een Chain of Custody wel en niet kan

Geen enkel model is op zich goed of slecht. De bewijskracht hangt af van de bewering die erop wordt gebaseerd. Book-and-Claim kan de financiële toewijzing van hernieuwbare opwekking transparant maken. Het volstaat echter niet als bewijs voor een fysieke levering op elk uur. Een massabalans is praktisch haalbaar in gas- en chemieketens wanneer een fysieke scheiding onevenredig duur zou zijn. Zij wordt misleidend wanneer klanten hieruit de exacte samenstelling van een afzonderlijk product afleiden. De norm vereist daarom dat het gebruikte model wordt bekendgemaakt.

Vaak wordt Chain of Custody gelijkgesteld met klimaatimpact. Een zorgvuldig gedocumenteerd bewijs verbetert echter in de eerste plaats alleen de toewijsbaarheid. Het garandeert niet dat extra emissies zijn vermeden. Wie herkomstgaranties koopt, verandert zijn gerapporteerde elektriciteitsafname, bijvoorbeeld in de marktgebaseerde Scope 2-boekhouding. Of daardoor nieuwe installaties worden gebouwd, hangt af van marktontwerp, vraageffect, steunregels en additionaliteitscriteria. Voor de klimaatbalans is een Chain of Custody daarom een voorwaarde voor betrouwbare gegevens, maar zij vervangt niet de toetsing van de reële impact.

Ook digitale hulpmiddelen zoals databanken, sensoren of blockchainregisters lossen de vraag niet op welke eigenschap mag worden overgedragen. Zij bemoeilijken manipulatie. Een zwakke regel wordt door fraudebestendige opslag echter alleen duurzaam opgeslagen, niet sterker. Beslissend zijn de boekhoudperiode, de systeemgrens, de toegestane menging, de controleverplichtingen en de omgang met verliezen. Bij de massabalans horen daar bijvoorbeeld omrekeningsfactoren bij tussen de ingezette grondstof en het geproduceerde product.

Drie niveaus: fysiek, contractueel, boekhoudkundig

Bij het elektriciteitsverbruik vallen drie niveaus niet automatisch samen. Fysiek onttrekt een verbruiker stroom aan het net. Contractueel betrekt hij een bepaald tarief of een Power Purchase Agreement (PPA, een langetermijncontract voor stroomlevering). Boekhoudkundig gebruikt hij certificaten voor hernieuwbare opwekking. Voor de netexploitatie tellen invoeding en afname op het betreffende moment, voor de markt contract en afrekening, voor duurzaamheidsrapporten de erkende toewijzing volgens een standaard. Conflicten ontstaan wanneer beweringen van het ene niveau naar het andere worden overgedragen zonder de systeemgrens bekend te maken.

Hoe nauwer energieproducten met elkaar verbonden zijn, des te belangrijker wordt deze nauwkeurigheid. Groene waterstof verbindt elektriciteitsopwekking, elektrolyse, transport en industrieel gebruik. Batterijtoeleveringsketens verbinden grondstoffen, raffinage, celproductie, stroomafname en recycling. Biomethaan, stadsverwarming en synthetische brandstoffen hebben eigen problemen bij menging en boekhouding. Een betrouwbare Chain of Custody maakt geen enkel product schoner. Zij legt vast hoe een eigenschap zich door de keten beweegt, welke bewijzen gelden en welke bewering uiteindelijk toelaatbaar is. Zonder deze regels zijn gegevens over herkomst en CO₂-intensiteit nauwelijks van reclame te onderscheiden.

Bronnen

Getting a grip on the chain of custody – ISO 22095 provides a generic framework for all chains of custody — NEN (Nederlands Normalisatie-instituut); unbekannt (ca. 2020). Nachrichtenbeitrag zur Veröffentlichung von ISO 22095
Richtlinie (EU) 2018/2001 zur Förderung der Nutzung von Energie aus erneuerbaren Quellen, konsolidierte Fassung vom 16.07.2024 — Amt für Veröffentlichungen der EU (EUR-Lex); 2024-07-16 (konsolidierte Fassung). Art. 19 Abs. 2 und 3; Art. 2 (Begriff Herkunftsnachweis)
Richtlinie (EU) 2018/2001 – Artikel 30 Überprüfung der Einhaltung der Nachhaltigkeitskriterien (EUR-Lex, konsolidiert) — Amt für Veröffentlichungen der EU (EUR-Lex); 2018-12-11 (Ursprungsfassung; konsolidiert 16.07.2024). Art. 30 Abs. 1
Delegierte Verordnung (EU) 2023/1184 der Kommission vom 10. Februar 2023 — Europäische Kommission / EUR-Lex; 2023-02-10. Art. 6 (zeitliche Korrelation), Art. 7 (geografische Korrelation), Art. 2 (Gebotszone)
Chain of custody modelling in carbon footprinting and life cycle assessment — Springer, The International Journal of Life Cycle Assessment; 2025 (genaues Datum unbekannt). Abschnitte 1 und 3.1

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:14