CBAM · Woordenlijst

CBAM staat voor Carbon Border Adjustment Mechanism, in het Nederlands koolstofgrenscorrectiemechanisme. De rechtsgrondslag is Verordening (EU) 2023/956. Zij dateert van 10 mei 2023 en maakt deel uit van het pakket „Fit for 55”. In oktober 2025 is zij vooral gewijzigd door een vereenvoudigingsverordening. CBAM legt op bepaalde goederen die vanuit derde landen het douanegebied van de EU worden binnengebracht, een CO₂-prijs op voor hun grijze (ingebedde) emissies, dat wil zeggen de emissies van hun productie. Zo moet de invoer in deze sectoren ongeveer dezelfde CO₂-kosten dragen als producten die in de EU onder het EU-emissiehandelssysteem worden geproduceerd.

Doel: koolstoflekkage voorkomen

Het belangrijkste doel is koolstoflekkage te voorkomen. Daarmee wordt bedoeld dat emissie-intensieve productie verhuist naar landen met een zwakker klimaatbeleid of dat Europese producten worden verdrongen door meer emissie-intensieve invoer. De emissies zouden dan enkel in de boekhouding buiten Europa verschijnen, terwijl de producten nog steeds in de EU worden verbruikt. Daarnaast moet CBAM producenten in derde landen een prikkel geven om hun emissies te verlagen en zo de doelen van de Overeenkomst van Parijs ondersteunen. Tot nu toe werd koolstoflekkage in de EU vooral via twee wegen beperkt: door gratis toewijzing van emissierechten en door steun die indirecte CO₂-kosten in de elektriciteitsprijs compenseert.

Gedekte goederen en broeikasgassen

CBAM geldt momenteel voor zes sectoren: cement, ijzer en staal, aluminium, meststoffen, waterstof en elektriciteit. Welke goederen precies onder CBAM vallen, bepaalt bijlage I van de verordening aan de hand van douanetariefcodes. Verder verwerkte producten zijn tot nu toe slechts in beperkte mate gedekt, bijvoorbeeld enkele buizen, schroeven of draden. Zoals in de emissiehandel tellen CO₂ en, afhankelijk van het goed, ook distikstofoxide en perfluorkoolwaterstoffen mee, uitgedrukt in ton CO₂-equivalent. Uitgezonderd zijn goederen waarvan de productie al onder het EU-emissiehandelssysteem valt of onder een CO₂-prijssysteem dat volledig met dat systeem is gekoppeld.

Tijdschema en verplichtingen

Van 1 oktober 2023 tot en met 31 december 2025 liep een overgangsfase. In die periode moesten importeurs regelmatig over hun emissies rapporteren, maar nog niets betalen. Sinds 1 januari 2026 geldt de definitieve fase. De belangrijkste regels volgens de huidige stand (november 2026):

Drempelwaarde: Wie in een kalenderjaar in totaal meer dan 50 ton nettomassa aan CBAM-goederen invoert, heeft de status van erkend CBAM-aangever nodig. Waterstof en elektriciteit tellen niet mee voor deze hoeveelheidsdrempel. Wie onder de drempel blijft, heeft geen CBAM-verplichtingen.
Jaarlijkse aangifte: Erkende aangevers melden eenmaal per jaar de grijze emissies van hun invoer en leveren overeenkomstig veel CBAM-certificaten in. Voor de invoer van 2026 is de eerste aangifte uiterlijk op 30 september 2027 verschuldigd. Certificaten worden vanaf februari 2027 op een centraal platform verkocht. Er wordt dus achteraf betaald, maar voor invoer die al sinds 2026 plaatsvindt.
Prijs: Eén certificaat staat voor één ton CO₂-equivalent. De prijs volgt de veilingprijzen in het EU-emissiehandelssysteem: voor 2026 geldt het kwartaalgemiddelde, vanaf 2027 het weekgemiddelde.
Verrekening: Is in het land van herkomst aantoonbaar een CO₂-prijs betaald, dan daalt het aantal in te leveren certificaten. Terugbetalingen of andere compensatiebetalingen in het land van herkomst worden daarbij in mindering gebracht.
Standaardwaarden: Ontbreken geverifieerde meetgegevens over de werkelijke emissies, dan gelden door de Commissie vastgestelde standaardwaarden. Die zijn in 2026 al eenmaal gecorrigeerd.

Directe en indirecte emissies

Directe emissies ontstaan in het productieproces zelf, bijvoorbeeld door cokes in de hoogoven, door aardgas voor procesverwarming of door de ontzuring van kalksteen bij de productie van cementklinker. Indirecte emissies ontstaan bij de opwekking van de elektriciteit die de installatie verbruikt. In de overgangsfase moesten beide soorten voor alle goederen worden gemeld. Sinds 2026 tellen indirecte emissies alleen nog mee voor cement en meststoffen. Voor ijzer en staal, aluminium en waterstof gelden alleen de directe emissies, inclusief de emissies van grondstoffen en halffabricaten. Juist bij het zeer elektriciteitsintensieve aluminium blijft de elektriciteitsmix van het land van herkomst daarom momenteel buiten beschouwing voor de CBAM-kosten. De achtergrond is dat ook EU-producenten deze indirecte kosten deels vergoed krijgen. De Commissie onderzoekt of de dekking later wordt uitgebreid.

Elektriciteit als CBAM-goed

Bij ingevoerde elektriciteit tellen alleen de directe emissies van de opwekking mee. In beginsel worden standaardwaarden gebruikt die zijn gebaseerd op de CO₂-emissiefactor van het land van herkomst of de regio. Is er geen eigen waarde, dan geldt de emissiefactor van de EU. Een derde land kan met betrouwbare gegevens aantonen dat zijn factor lager is. Werkelijke, lagere waarden mogen importeurs alleen onder strenge voorwaarden hanteren, bijvoorbeeld met een leveringscontract met een bepaalde centrale en een aantoonbare grensoverschrijdende levering. Louter certificaten voor groene stroom of herkomstgaranties volstaan daarvoor niet. Voor de EU-elektriciteitsmarkt betekent dit: stroom uit kolenzware buursystemen wordt duurder, emissiearme stroom uit derde landen wint aan waarde. Bij de opwekking is er in de EU sowieso vrijwel geen gratis toewijzing, daarom wordt elektriciteit niet getroffen door de geleidelijke afbouw daarvan.

Koppeling aan de gratis toewijzing

CBAM vervangt geleidelijk de gratis toewijzing in de emissiehandel. Het aantal in te leveren certificaten daalt in de mate waarin EU-producenten voor vergelijkbare producten nog gratis certificaten ontvangen. Volgens het geldende recht daalt de gratis toewijzing voor CBAM-sectoren van 2026 tot 2033 geleidelijk, aanvankelijk slechts met 2,5 procent. Vanaf 2034 moeten de grijze emissies volledig met CBAM-certificaten worden gedekt. De daadwerkelijke betalingslast stijgt dus gedurende meerdere jaren. In juli 2026 heeft de Commissie een hervorming van de emissiehandel voorgesteld, waarbij deze afbouw trager zou verlopen en tot 2038 zou worden gespreid. Dat is tot nu toe slechts een voorstel en nog geen geldend recht.

Betekenis voor industrie en elektriciteitssysteem

CBAM maakt een lage CO₂-voetafdruk economisch waardevol voor exporteurs naar de EU. Een staalfabriek in een derde land die van de hoogoven overschakelt op op waterstof gebaseerde directe reductie, verlaagt haar directe emissies en daarmee haar CBAM-last. Bij industriële elektrificatie wordt het ingewikkelder: de emissies verschuiven naar de elektriciteitssector. Hoeveel daarvan in CBAM zichtbaar wordt, hangt af van het goed. Bij cement en meststoffen telt de elektriciteit mee, bij staal en aluminium momenteel niet. Vanuit klimaatoogpunt is elektrificatie alleen een winst als de elektriciteit daadwerkelijk emissiearm wordt opgewekt.

Grenzen en misverstanden

CBAM is geen algemeen douanerecht. De last hangt af van de aangetoonde emissies en reeds betaalde CO₂-prijzen, niet van de herkomst als zodanig. Volgens de Commissie is CBAM verenigbaar met de WTO-regels. Enkele derde landen bekritiseren het instrument niettemin als handelsbarrière. CBAM voorkomt productieverplaatsing ook niet volledig. Het dekt slechts enkele basismaterialen en een deel van de emissies en beschermt EU-export op wereldmarkten niet. Verder verwerkte producten zouden het mechanisme kunnen omzeilen. Daarom heeft de Commissie in december 2025 voorgesteld CBAM vanaf 2028 uit te breiden naar tal van staal- en aluminiumintensieve vervolgproducten en regels tegen ontwijking in te voeren. Dit voorstel wordt nog in de wetgevingsprocedure behandeld. Ten slotte bouwt CBAM geen installaties om. Het zet een prijsprikkel en schept transparantie, maar vervangt noch investeringen, noch netten, noch hernieuwbare opwekking. Hoe goed het werkt, hangt af van de kwaliteit van de gegevens, de verificatie van de opgaven en de wisselwerking met de emissiehandel.

Bronnen

CBAM definitive regime — Europäische Kommission, GD Steuern und Zollunion; unbekannt (abgerufen 11.11.2026). Abschnitte „Definitive regime (from 2026)“, „Why CBAM?“, „Sectoral information“
Verordnung (EU) 2023/956 zur Schaffung eines CO2-Grenzausgleichssystems (konsolidierte Fassung 20.10.2025) — Europäisches Parlament und Rat / EUR-Lex; 2023-05-10 (Konsolidierung 2025-10-20). Art. 1, Art. 9, Erwägungsgründe 10, 11, 16 und 19, Anhänge I und IV
Guidance document no. 1: Introduction to CBAM — Europäische Kommission; unbekannt (2026). Abschnitte zu Übergangs- und endgültiger Phase, Fußnote 12
Report on the functioning of the CBAM, COM(2025) 783 final — Europäische Kommission; 2025-12-16. u. a. Abschnitt 4.8 und Ausführungen zu indirekten Emissionen und Ausweitung auf Folgeprodukte
CBAM Definitive Regime from 2026 — Deutsche Emissionshandelsstelle (DEHSt) im Umweltbundesamt; unbekannt. Beispiele zur Mengenschwelle

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 17:04