Book-and-Claim · Woordenlijst

Begrip en basisprincipe

Book-and-Claim is een bewijsmodel waarbij de fysieke levering van een product, een energievorm of een grondstof wordt losgekoppeld van een in de boekhouding toegewezen eigenschap. Een producent realiseert een bepaalde eigenschap, bijvoorbeeld hernieuwbare elektriciteit, koolstofarme waterstof of duurzame brandstof. Deze eigenschap wordt geregistreerd in een bewijssysteem („book”) en als certificaat of aanspraak verkocht. Een andere marktdeelnemer kan de aanspraak verwerven en voor de eigen boekhouding doen gelden („claim”). Dat geldt ook wanneer hij fysiek een gemengd product afneemt uit een net, een pijpleiding, een tankopslag of een toeleveringsketen.

In de elektriciteitssector is de garantie van oorsprong (GvO) het bekendste geval. Een windpark produceert een megawattuur elektriciteit en krijgt daarvoor op aanvraag een garantie van oorsprong. Dit bewijs kan los van de elektriciteit worden verhandeld. Later wordt het ingetrokken, zodat een elektriciteitsleverancier of een bedrijf dit megawattuur in de boekhouding als hernieuwbaar kan uitwijzen. Fysiek stroomt de elektriciteit daarbij niet gericht van het windpark naar de koper. Ze gaat het elektriciteitsnet in, waar opwekking en verbruik op elk moment elektrisch in evenwicht moeten zijn. Je kunt het vergelijken met een meer: veel toevoerstromen voeden het, veel afnemers scheppen eruit, en niemand kan zeggen uit welke toevoer zijn water afkomstig is. Het certificaat documenteert alleen wie hoeveel van welke kwaliteit heeft ingebracht en wie die kwaliteit voor zich opeist.

Eenheid en betekenis van een certificaat

Bij elektriciteit is de referentiegrootheid een hoeveelheid energie, geen vermogen. Volgens de Europese richtlijn hernieuwbare energie (EU) 2018/2001 geldt een garantie van oorsprong standaard voor 1 MWh. Voor elke geproduceerde energie-eenheid mag hoogstens één bewijs worden afgegeven. Sinds de wijziging door Richtlijn (EU) 2023/2413 mag de standaardgrootte ook in delen worden opgesplitst, mits die een veelvoud van 1 Wh zijn. Een certificaat voor één megawattuur geeft in de eerste plaats alleen aan dat ergens binnen het toepassingsgebied van het bewijssysteem een overeenkomstige hoeveelheid energie met de geregistreerde eigenschap is opgewekt. Het zegt niet zonder meer of die opwekking gelijktijdig met het verbruik van de koper plaatsvond of in hetzelfde netgebied lag. Evenmin toont het aan of de installatie additioneel is gebouwd of of de aankoop daadwerkelijk fossiele opwekking heeft verdrongen.

Welke gegevens een bewijs moet bevatten, bepaalt het betreffende systeem. In de EU horen daar onder meer bij: de energiebron, begin en einde van de productie, locatie, type en capaciteit van de installatie, de datum van indienstneming, en de vermelding of en welke steun de installatie heeft ontvangen. Volgens de gewijzigde versie van de richtlijn wordt bij hernieuwbare elektriciteit bovendien het onbalansverrekeningsinterval vermeld. Daardoor is een tijdsnauwkeurigere toewijzing technisch mogelijk. Voor het verbruiksbewijs tegenover eindafnemers is een garantie van oorsprong 12 maanden na de productie van de betreffende energie-eenheid geldig.

Afbakening ten opzichte van fysieke levering en massabalans

Bij een fysieke levering wordt een product langs een toeleveringsketen getransporteerd en aan de koper toegewezen, bijvoorbeeld gas door een leiding of brandstof via tankopslag en logistiek. In het elektriciteitsnet zijn afzonderlijke elektronen praktisch niet toe te wijzen, omdat injectie en afname via elektrische toestanden worden gecompenseerd. Ook een leveringsovereenkomst met een bepaalde centrale, bijvoorbeeld een corporate PPA, verandert daar niets aan. Zo'n overeenkomst kan betalingen, balansverantwoordelijkheden en certificaten aan elkaar koppelen, maar legt het fysieke traject van de stroom niet vast.

Book-and-Claim moet ook worden onderscheiden van het model van de massabalans. Daar wordt een duurzaam aandeel in een gemeenschappelijke productie- of toeleveringsstroom boekhoudkundig doorgegeven, maar blijft het gebonden aan een bepaalde keten. De als duurzaam uitgewezen hoeveelheid mag de ingebrachte hoeveelheid niet overschrijden. Book-and-Claim is vrijer, want de aanspraak wordt volledig zonder fysiek product verhandeld. Die vrijheid vergemakkelijkt de markt, maar stelt hogere eisen aan registers, regels en transparantie. Bij brandstoffen en waterstof moet daarom per geval worden nagegaan of een bepaald regelgevend kader Book-and-Claim überhaupt erkent of een massabalans vereist. Vrijwillige systemen en wettelijke quotaregels verschillen hierin soms aanzienlijk.

Juridisch kader voor elektriciteit in de EU en in Duitsland

In de EU definieert Richtlijn (EU) 2018/2001 de garantie van oorsprong als een elektronisch document dat uitsluitend dient om tegenover eindafnemers een aandeel of een hoeveelheid hernieuwbare energie aan te tonen. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat bewijzen elektronisch worden afgegeven, overgedragen en ingetrokken en dat dezelfde energie-eenheid slechts één keer in aanmerking wordt genomen. Ontvangt een producent steun, dan moet rekening worden gehouden met de marktwaarde van het bewijs. De lidstaten mogen in dat geval ook helemaal afzien van de afgifte.

In Duitsland beheert het Umweltbundesamt het register voor herkomstbewijzen op grond van § 79 EEG 2023. Het geeft herkomstbewijzen af per megawattuur elektriciteit die is opgewekt en aan eindverbruikers geleverd, draagt ze over en trekt ze in. Ze worden alleen afgegeven voor elektriciteit waarvoor geen betaling op grond van § 19 of § 50 EEG wordt geclaimd, dus bijvoorbeeld geen marktpremie en geen invoedingsvergoeding. Elektriciteit uit EEG-gesteunde installaties levert daarom doorgaans geen verhandelbare herkomstbewijzen op. De bewijzen worden vooral gebruikt voor de stroometikettering van leveranciers.

Nut van het model

Book-and-Claim maakt eigenschappen verhandelbaar die fysiek helemaal niet of alleen tegen hoge kosten gescheiden leverbaar zouden zijn. Hernieuwbare eigenschappen bereiken zo ook afnemers zonder directe toegang tot een bepaalde centrale. Bedrijven kunnen hun elektriciteitsinkoop boekhoudkundig structureren, leveranciers kunnen groenestroomproducten aanbieden, en exploitanten van hernieuwbare installaties krijgen een extra bron van inkomsten. In internationale toeleveringsketens kan bovendien de vraag naar emissiearmere producten worden gebundeld zonder elke materiaalbeweging fysiek te volgen.

Grenzen en typische misverstanden

Dit voordeel is tegelijk de centrale zwakte. Een Book-and-Claim-systeem geeft een boekhoudkundige toewijzing weer, geen fysieke bevoorrading. Wie een certificaat koopt, heeft daarmee niet bewezen dat zijn locatie op de verbruikstijdstippen met hernieuwbare elektriciteit werd bevoorraad. Op de aansluiting komt nog steeds de reële mix van opwekking, import, opslag en lastenstromen aan. Voor de fysieke bevoorrading tellen frequentiehandhaving, netcongestie, centraleninzet, residuele belasting en beschikbare flexibiliteit. Wie achteraf een garantie van oorsprong bezit, speelt daarvoor geen rol.

Een veelvoorkomend misverstand stelt boekhoudkundige groene stroom gelijk aan onmiddellijke emissievrijheid. Een bedrijf kan voor zijn jaarverbruik garanties van oorsprong aankopen en zijn marktgebaseerde elektriciteitsboekhouding volgens de geldende regels met lage emissies uitwijzen. Daaruit volgt echter niet dat zijn verbruik op elk uur emissievrij is gedekt. Een voorbeeld: een datacenter heeft 's nachts een hoge belasting en dekt die boekhoudkundig met zonnecertificaten van het middaguur. Jaarhoeveelheid en aanspraak komen dan overeen, maar de fysieke dekking 's nachts komt uit een heel andere opwekkingsmix.

Kwaliteitseisen: register, intrekking, residuele mix

Hoe robuust een Book-and-Claim-systeem is, hangt af van zijn regels. Het register moet waarborgen dat elke eigenschap slechts één keer wordt afgegeven, overgedragen en ingetrokken. Pas de intrekking voorkomt dat dezelfde aanspraak meermaals wordt gebruikt. Bovendien zijn duidelijke systeemgrenzen nodig: welke installaties mogen deelnemen, welk geografisch gebied en welke periode gelden, en welke gegevens over technologie, indienstneming en steun worden meegegeven. Bij elektriciteitscertificaten komt daar de residuele mix bij. Het EU-recht definieert de residuele energiemix als de jaarlijkse totale energiemix van een lidstaat zonder het aandeel dat door ingetrokken garanties van oorsprong wordt gedekt. Verlopen bewijzen worden in de berekening ervan opgenomen. Zonder deze correctie zou dezelfde hernieuwbare opwekking één keer bij de certificaatkoper en een tweede keer in de gemiddelde mix van alle overige afnemers worden meegeteld.

Betekenis voor de klimaatboekhouding

Voor de klimaatboekhouding is Book-and-Claim bijzonder belangrijk, omdat het Greenhouse Gas Protocol bij scope 2-emissies twee methoden onderscheidt (locatiegebonden en marktgebonden boekhouding). De locatiegebonden methode gebruikt een gemiddelde emissiefactor van het net. De marktgebonden methode houdt rekening met contractuele instrumenten zoals garanties van oorsprong, elektriciteitsleveringscontracten of vergelijkbare certificaten. De eerste beschrijft de inbedding van een verbruiker in de reële elektriciteitsmix van zijn locatie. De tweede toont welke inkoopgerelateerde aanspraken hij heeft verworven en ingetrokken.

Deze regels worden momenteel herzien. In juli 2025 gaf de Independent Standards Board van het GHG Protocol voorstellen vrij voor openbare consultatie. Volgens die voorstellen moeten contractuele instrumenten in de marktgebonden methode voortaan per uur aan het verbruik worden toegewezen en afkomstig zijn uit een netregio waarnaar de elektriciteit daadwerkelijk kan worden geleverd. Er zijn versoepelingen voorzien, zoals belastingprofielen in plaats van gemeten uurwaarden, drempelwaarden om kleinere organisaties vrij te stellen en overgangsregels voor bestaande contracten. De voorstellen zijn nog niet van kracht. Tot de afronding van de procedure blijft de scope 2-guidance van 2015 met jaarlijkse toewijzing gelden.

Economische prikkels en additionaliteit

Zijn certificaten schaars en waardevol, dan verbeteren ze de opbrengsten van installaties met de aangetoonde eigenschap. Zijn ze zeer goedkoop, bijvoorbeeld omdat oudere waterkrachtcentrales grote hoeveelheden bewijzen genereren, dan blijft de extra investeringsprikkel gering. Daarom wordt vaak naar additionaliteit gevraagd: draagt de vraag van een koper eraan bij om extra hernieuwbare opwekking, nieuwe productiecapaciteit of emissiearmere processen mogelijk te maken? Book-and-Claim alleen garandeert dat effect niet. Het kan ontstaan door strengere inkoopcriteria, bijvoorbeeld langlopende contracten met nieuwe installaties, een tijdsnauwkeurigere toewijzing of regionale nabijheid tot het verbruik.

Van jaarboekhouding naar afstemming in tijd en ruimte

Een jaarcertificaat kan een megawattuur opwekking in mei verrekenen met een megawattuur verbruik in december. Volgens de bestaande boekhoudregels kan dat toegestaan zijn. Voor de werking van een elektriciteitssysteem met een hoog aandeel weersafhankelijke opwekking zegt die verrekening echter weinig. Daar telt of verbruik kan worden verschoven naar uren met hoge hernieuwbare invoeding, of er opslag beschikbaar is, of netten het vermogen kunnen transporteren en welke centrales de resterende belasting dekken. Benaderingen van temporal matching met uurlijkse of nog fijnere toewijzing moeten deze kloof verkleinen. De EU-voorschrift om bij GvO's voor elektriciteit het verrekeningsinterval te vermelden, schept daarvoor een technische basis.

Duiding

Book-and-Claim is noch louter etikettenzwendel, noch een fysiek leveringsbewijs. Het is een institutioneel instrument dat eigenschappen verhandelbaar maakt en aanspraken ordent. De draagkracht ervan reikt zo ver als de regels van het register, de kwaliteit van de certificaten en de transparantie van de boekhouding. Wie het begrip zuiver gebruikt, onderscheidt vier niveaus: fysieke elektriciteitsstroom, contractuele inkoop, boekhoudkundige eigenschap en daadwerkelijk emissie-effect. Juist die scheiding laat zien welk effect een boeking mag claimen en waar technische bevoorrading, marktprikkel en klimaatboekhouding afzonderlijk moeten worden beschouwd.

Bronnen

Richtlinie (EU) 2018/2001 zur Förderung der Nutzung von Energie aus erneuerbaren Quellen, konsolidierte Fassung vom 20.11.2023 — Europäische Union (EUR-Lex); 2023-11-20. Art. 2 Nr. 12 und 13; Art. 19 Abs. 2 und 7
Directive (EU) 2018/2001 on the promotion of the use of energy from renewable sources — Europäische Union (EUR-Lex); 2018-12-11 (Ursprungsfassung). Art. 19 Abs. 2 und 3
EEG 2023 § 79 Herkunftsnachweise — NWB Gesetze (Gesetzestext EEG 2023); unbekannt. § 79 Abs. 1, 3, 5 EEG 2023
Frequently Asked Questions: Scope 2 and Electricity Sector Consequential Accounting Public Consultations — Greenhouse Gas Protocol; unbekannt (ca. Ende 2025). Abschnitt Big Picture Questions, Frage 2
Scope 2 Standard Advances: ISB Approves Consultation on Market- and Location-Based Revisions — Greenhouse Gas Protocol; 2025-07 (ISB-Beschluss vom 14.07.2025). Abschnitt Scope 2 Revisions Approved for Phase 1 Public Consultation

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 16:15