f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Benchmarking in de emissiehandel

Benchmarking EU-emissiehandel gratis toewijzing certificatenhandel Industrie CO2-intensiteit

Benchmarking in de emissiehandel betekent: er worden referentiewaarden vastgesteld waarmee de gratis toewijzing van emissierechten wordt berekend. In de EU-emissiehandel heten deze waarden in het Duits ook „Emissionswerte". Een productbenchmark geeft aan hoeveel emissierechten per eenheid product gratis worden toegekend. De eenheid is emissierechten per ton product. Een installatie krijgt haar toewijzing dus niet op basis van haar eigen eerdere uitstoot. Maatstaf is een waarde die is afgeleid van de efficiëntste installaties in de EU.

Benchmarking is hier geen algemene efficiëntievergelijking in bedrijfseconomische zin. Het vervult een regulerende taak: het maakt van een beleidsregel een rekenkundige toewijzingshoeveelheid. De regel moet voorkomen dat emissierechten naar historische emissies worden verdeeld. Anders zouden installaties met in het verleden een hoge uitstoot nu bijzonder veel emissierechten krijgen.

Hoe een benchmarkwaarde tot stand komt

Het begint met een vergelijking binnen één product. Voor elk product wordt vastgesteld hoe hoog de emissies per ton gemiddeld zijn bij de 10 procent efficiëntste installaties in de EU. De eerste waarden golden voor 2013 tot 2020 en waren gebaseerd op gegevens uit 2007/2008. Sinds 2021 worden de waarden voor elke periode van vijf jaar geactualiseerd. Voor 2026 tot 2030 tellen de gemelde gegevens uit de jaren 2021 en 2022. Uit de vergelijking met de uitgangswaarde volgt een jaarlijks reductiepercentage. Dit wordt doorgetrokken tot 2027/2028. Over 20 jaar moet de verlaging minimaal 6 en mag zij maximaal 50 procent bedragen. Per jaar is dat 0,3 tot 2,5 procent. Voor 2021 tot 2025 lag deze bandbreedte nog op 0,2 tot 1,6 procent.

Vanwege deze boven- en ondergrenzen is de benchmark niet simpelweg het actuele gemiddelde van de beste installaties. Een voorbeeld is krantenpapier: de beste 10 procent lag in 2021/2022 gemiddeld op 0,018 ton CO₂-equivalent per ton. De benchmark bedraagt toch 0,149 emissierechten per ton, omdat de verlaging tot maximaal 50 procent is begrensd. Omgekeerd kan de minimale verlaging de waarde onder de gemeten topwaarde drukken. Bij ruwijzer (hot metal) lag de beste 10 procent op 1,360 t CO₂e per ton, terwijl de benchmark op 1,248 ligt.

Waarden voor 2026–2030

De waarden voor de tweede toewijzingsperiode staan in Uitvoeringsverordening (EU) 2026/1412 van 26 juni 2026. Zij geldt met terugwerkende kracht voor de toewijzing vanaf 1 januari 2026. Zij omvat in totaal 54 benchmarks. De productdefinities en systeemgrenzen staan in bijlage I van de toewijzingsverordening (EU) 2019/331. Enkele voorbeelden van de waarden:

  • Grijze cementklinker: 0,656 emissierechten per ton. Witte cementklinker: 0,890.

  • Ruwijzer: 1,248. Koolstofstaal uit de elektrische boogoven: 0,142. Primair aluminium: 1,423 emissierechten per ton.

  • Ammoniak: 1,522. Waterstof: 7,98 emissierechten per ton.

  • Warmtebenchmark: 31,2 emissierechten per terajoule meetbare warmte. Brandstofbenchmark: 28,1 emissierechten per terajoule.

Volgens de Europese Commissie dekt de gratis toewijzing met deze waarden gemiddeld nog steeds ongeveer 75 procent van de industriële emissies. Juridisch bindend is echter alleen de vastgestelde uitvoeringsverordening. Algemene percentages uit persberichten zijn dat niet.

Van benchmark naar toewijzing

Voor bestaande installaties geldt in beginsel: de historische activiteitsgraad, dus de eerdere productiehoeveelheid, wordt vermenigvuldigd met de benchmark. Daarna komen, afhankelijk van het geval, andere factoren erbij. Daartoe behoren de carbon-leakagestatus, de CBAM-factor en eventueel een sectoroverschrijdende correctiefactor. Een vereenvoudigd voorbeeld: een cementfabriek heeft vroeger gemiddeld een miljoen ton grijze klinker per jaar geproduceerd. Daaruit volgt een uitgangshoeveelheid van ongeveer 656.000 emissierechten. Stoot de fabriek in werkelijkheid 0,80 ton CO₂ per ton klinker uit, dan ontbreken al vóór verdere kortingen ongeveer 144.000 emissierechten. Die moet zij op de emissierechtenmarkt kopen.

Niet voor elk product bestaat een productbenchmark. Dan gelden vervangende regels, de fallback-benaderingen: de warmtebenchmark voor meetbare warmte, de brandstofbenchmark voor niet-meetbare warmte en een eigen toewijzing voor procesemissies. In Duitsland is de Deutsche Emissionshandelsstelle (DEHSt) verantwoordelijk voor de toepassing. De aanvraag voor gratis toewijzing voor 2026–2030 moesten exploitanten in beginsel uiterlijk 30 mei 2024 indienen.

Afbakening ten opzichte van grenswaarden en historische toewijzing

Een benchmark is geen emissiegrenswaarde en geen bedrijfsverbod. Een installatie mag meer uitstoten dan de benchmark voorziet. Zij moet dan echter voor elke ton CO₂-equivalent emissierechten inleveren en de ontbrekende bijkopen. De benchmark schrijft ook geen bepaalde techniek voor. Hij beoordeelt de emissie-intensiteit van het resultaat binnen de vastgestelde systeemgrenzen. Wie daaronder blijft, kan overtollige emissierechten verkopen. Daarom werkt de CO₂-prijs ook bij gratis toewijzing als prikkel: elke bespaarde ton heeft een marktwaarde.

Product, proces en systeemgrens

Vakinhoudelijk is de vergelijkbaarheid het lastigst. Daarom legt elke productdefinitie precies vast welke processen en emissies tot de benchmark behoren. Daartoe hoort bijvoorbeeld hoe warmte-import en -export, koolstofhoudende restgassen en doorgeleid CO₂ worden verrekend. Voor 2026–2030 rekende de Commissie bijvoorbeeld met 40,5 t CO₂e per terajoule voor warmte-import waarvan de emissiefactor onbekend is. Elektriciteitsopwekking binnen een installatieonderdeel stelde zij op 0,300 t CO₂e per megawattuur. Bij installaties met gegevensproblemen, bijvoorbeeld bij tussenproducten uit andere systeemgrenzen, liet de Commissie de waarden bij de herberekening buiten beschouwing. Dat betrof onder meer raffinaderijen, ruwijzer, ammoniak en waterstof.

Ook directe en indirecte emissies moeten worden gescheiden. Indirecte emissies ontstaan door elektriciteit die buiten de installatie wordt opgewekt. Bij 14 productbenchmarks kan het proces deels met brandstoffen, deels met elektriciteit worden bedreven. Daartoe behoren raffinaderijproducten, elektrostaal, ammoniak en waterstof. Bij deze benchmarks worden ook gegevens over het elektriciteitsverbruik verzameld. Om de waarden vergelijkbaar te houden, zijn de indirecte emissies uit het elektriciteitsverbruik in de herberekening meegenomen. Zo wordt voorkomen dat een fabriek alleen efficiënter lijkt doordat zij emissies verschuift naar de elektriciteitsafname.

Aanpassingen aan de transformatie

Sinds de wijziging van de toewijzingsverordening door Gedelegeerde Verordening (EU) 2024/873 staan de benchmarks meer open voor nieuwe processen. Daartoe behoren de volgende punten:

  • Warmte die met elektriciteit wordt opgewekt, valt nu onder de warmte- en de brandstofbenchmark. Dit betreft de elektrificatie van procesw armte.

  • Waterstof uit waterelektrolyse is opgenomen in de waterstof- en de ammoniakbenchmark.

  • Staal uit directe reductie valt onder de ruwijzerbenchmark. Bij de herberekening van de waarde wordt het echter niet meegenomen.

  • De benchmarks voor cementklinker gelden ook voor alternatieve hydraulische bindmiddelen. De sinterbenchmark geldt ook voor andere vormen van geagglomereerd ijzererts.

Voorwaarden en vervanging door het CBAM

Sinds de hervorming van 2023 is de gratis toewijzing aan voorwaarden gekoppeld. Voeren exploitanten bepaalde aanbevelingen uit energie-audits of energiebeheersystemen niet uit, dan kan hun toewijzing met 20 procent worden gekort. Installaties waarvan de emissie-intensiteit bij ten minste één productbenchmark boven het 80e percentiel ligt, moeten een klimaatneutraliteitsplan indienen. Het 80e percentiel betekent: de installatie behoort tot de 20 procent met de hoogste intensiteit. Bij producten zonder significant carbon-leakage-risico daalt de toewijzing lineair van 30 procent van de benchmarkwaarde in 2026 naar nul in 2030.

Voor sectoren die onder het koolstofgrenscorrectiemechanisme (CBAM) vallen, wordt de gratis toewijzing volgens het geldende recht van 2026 tot 2034 geleidelijk tot nul verlaagd. Daartoe behoren bijvoorbeeld cementklinker, ijzer en staal, aluminium, meststoffen en waterstof. Volgens artikel 10a, lid 1 bis, van de emissiehandelsrichtlijn blijft in 2026 nog 97,5 procent en in 2030 nog 51,5 procent van de toewijzing behouden. Daarna daalt het aandeel verder, tot er in 2034 geen gratis toewijzing meer overblijft. De benchmarks blijven desondanks belangrijk: daaruit wordt ook de aanpassing van de CBAM-verplichtingen voor invoer afgeleid. Zij worden daarmee eerder een maatstaf voor de CO₂-kostenintensiteit van basismaterialen en minder een puur beschermingsinstrument.

Typische misverstanden en grenzen

Een benchmark is geen beloning. Het is een verdeelregel binnen een beperkte totale hoeveelheid emissierechten. Hij is ook niet hetzelfde als de gemiddelde emissies van een bedrijfstak, want hij is gericht op de koplopers. Een lage waarde zegt bovendien niets over hoe gemakkelijk een sector kan worden gedecarboniseerd. Een voorbeeld is de ontzuring van kalksteen bij cementklinker. Deze procesemissies zijn niet te vermijden door efficiëntie of brandstofwissel. Daarvoor zijn andere bindmiddelen of CO₂-afvang nodig. Is een benchmark te streng, dan beschermt hij niet meer tegen verplaatsing van productie. Is hij te ruimhartig, dan verzwakt hij de prikkel om emissies te verminderen.

Benchmarks werken ook door buiten de afzonderlijke installatie. Zij beïnvloeden of een overstap op elektriciteit, waterstof of CO₂-afvang loont. Daarmee werken zij indirect door op de elektriciteitsvraag, de netaansluiting en het elektriciteitssysteem. Alleen versnellen zij de transformatie echter niet. Dat hangt bovendien af van infrastructuur, energieprijzen, kapitaal en de vraag naar klimaatvriendelijke producten. Benchmarking is daarom een nauwkeurig, maar beperkt sturingsmechanisme. Hoe goed het werkt, hangt ervan af of de waarden technisch haalbaar zijn en of systeemgrenzen en gegevens zorgvuldig worden vastgesteld.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 15:30

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.