Afromming van meeropbrengsten · Woordenlijst

Afromming van meeropbrengsten (Erlösabschöpfung) is een wettelijk geregelde en meestal tijdelijke beperking van bepaalde inkomsten van stroomproducenten. De wetgever stelt een opbrengstplafond vast. Wat een installatie daarboven ontvangt, moet zij geheel of gedeeltelijk afdragen. Een algemene winstbelasting sluit aan bij de jaarwinst van een onderneming. De afromming van meeropbrengsten sluit daarentegen aan bij hoeveelheden stroom en prijzen, dus bij euro per megawattuur geproduceerde en ingevoerde stroom, en dat in een nauwkeurig afgebakende periode. In Duitsland en de EU werd het instrument ingezet tijdens de energieprijscrisis van 2022/23. In Duitsland heette het juridisch „Abschöpfung von Überschusserlösen”.

Achtergrond: waarom er in 2022 meeropbrengsten ontstonden

Na de Russische aanval op Oekraïne daalden de gasleveringen sterk en werd gas zeer duur. Daardoor stegen ook de groothandelsprijzen voor elektriciteit fors. De oorzaak ligt in de prijsvorming op de elektriciteitsmarkt. In de veiling voor de volgende dag op de day-aheadmarkt ontvangen alle aanbieders wier bod wordt aanvaard voor een handelsperiode dezelfde prijs, de zogeheten pay-as-cleared-methode. De biedingen worden gerangschikt volgens de merit order: installaties met lage marginale kosten komen eerst aan bod. De prijs wordt bepaald door het duurste bod dat nog nodig is om de vraag te dekken. In 2022 was dat vaak een gascentrale.

Hiervan profiteerden de zogeheten inframarginale installaties, waarvan de eigen kosten ruim onder de marktprijs lagen, zoals wind- en zonne-installaties, run-of-river-waterkrachtcentrales, kerncentrales en bruinkoolcentrales. Zij behaalden hoge marktopbrengsten zonder dat hun eigen kortetermijnkosten even sterk waren gestegen. Politiek sprak men van windfall profits of meeropbrengsten. Dat is een politieke waardering en geen technische of boekhoudkundige categorie. De opbrengsten zijn toevallig in die zin dat ze niet voortkomen uit een hogere prestatie van de installatie, maar uit een uitzonderlijke schaarste op de gasmarkt.

De EU-regeling: plafond van 180 euro per megawattuur

Verordening (EU) 2022/1854 van de Raad van 6 oktober 2022 beperkte de marktopbrengsten van producenten uit de in artikel 7 genoemde bronnen tot maximaal 180 euro per megawattuur geproduceerde stroom (artikel 6). Daaronder vallen met name hernieuwbare energie, kernenergie en bruinkool. Meeropbrengsten zijn volgens de verordening het positieve verschil tussen de marktopbrengst per megawattuur en dit plafond. De Raad motiveerde de hoogte als volgt: tot februari 2022 lagen de verwachte prijspieken op de groothandelsmarkt ruim onder 180 euro. Het plafond ligt daarom boven de oorspronkelijke investeringsverwachtingen en laat producenten voldoende ruimte om hun investerings- en exploitatiekosten te dekken. De lidstaten mochten strengere of naar technologie gedifferentieerde plafonds vastleggen. Duitsland heeft dat gedaan. Het opbrengstplafond gold tijdelijk van 1 december 2022 tot en met 30 juni 2023.

De verordening regelde daarnaast ook een tijdelijke solidariteitsbijdrage voor ondernemingen uit bepaalde fossiele sectoren. Deze sloot aan bij winsten en niet bij stroomopbrengsten per megawattuur. Het is daarmee eerder een winstafroming dan een afromming van meeropbrengsten.

De Duitse uitvoering in de Strompreisbremsegesetz

In Duitsland voerde deel 3 van de Strompreisbremsegesetz (StromPBG) de afromming uit. De wet trad op 24 december 2022 in werking. Volgens § 1 moest de afromming vooral de ontlasting van eindverbruikers via de stroomprijsrem financieren. De belangrijkste regels:

Periode: Het ging om stroom die van 1 december 2022 tot en met 30 juni 2023 op Duits grondgebied werd geproduceerd, en om afdekkingstransacties die in die periode moesten worden uitgevoerd. Een verlenging bij verordening tot uiterlijk 30 april 2024 was mogelijk geweest. De federale regering heeft daarvan afgezien.
Installaties: Uitgezonderd waren installaties die in een kalendermaand uitsluitend of overwegend aardgas, steenkool, biomethaan, lichte stookolie, vloeibaar gas of bepaalde procesgassen inzetten. Eveneens uitgezonderd waren in de regel installaties tot 1 megawatt en stroom die zonder gebruik van een net werd verbruikt. Opslag was volgens de Bundesnetzagentur eveneens uitgezonderd. Getroffen werden dus vooral grotere wind-, zonne-, biomassa- en waterkrachtinstallaties en kern-, bruinkool- en stookoliecentrales.
Berekening: Basis was de spotmarktopbrengst. Dat is de uurlijkse netinvoeding vermenigvuldigd met de Duitse day-aheadprijs. Daarvan werd een technologiespecifiek opbrengstplafond, inclusief veiligheidstoeslagen, afgetrokken. Voor de meeste technologieën lag dit plafond duidelijk onder de 180 euro van de EU-regeling.
Afromingspercentage: Volgens § 14 lid 1 moest 90 procent van de meeropbrengsten worden afgedragen. 10 procent bleef bij de exploitant, zodat die ook in dure uren een prikkel behoudt om stroom te produceren. In bepaalde bijzondere gevallen was 100 procent verschuldigd.
Correcties: De meeropbrengsten werden gecorrigeerd voor het resultaat van afdekkingstransacties. Als een installatie werd vermarkt via een installatiegebonden vermarktingscontract, bijvoorbeeld een PPA, kon de opbrengst daarvan in de plaats komen van de spotmarktwaarde. Leidde de correctie tot een negatief bedrag, dan mocht dat worden verrekend met latere afrekenperioden.
Procedure: De exploitanten berekenden de bedragen zelf (zelfaangifte) en betaalden ze aan de netbeheerder op wiens net hun installatie was aangesloten. Het geld liep verder naar de transmissiesysteembeheerders, die daarmee de ontlastingsbedragen financierden. De Bundesnetzagentur controleerde de procedure achteraf. Eerst werd afgerekend voor december 2022 tot en met maart 2023, daarna per kwartaal.

Rekenvoorbeeld

Een vereenvoudigd voorbeeld: Een afromingsplichtige windinstallatie voedt in één uur 10 megawattuur in. De day-aheadprijs bedraagt 250 euro per megawattuur. De spotmarktopbrengst is dus 2.500 euro. Het voor de installatie geldende opbrengstplafond, inclusief toeslag, bedraagt 130 euro per megawattuur. Dan bedraagt de meeropbrengst 120 euro per megawattuur, samen 1.200 euro. Daarvan moet 90 procent worden afgedragen, dus 1.080 euro. De exploitant houdt 1.420 euro. Had de exploitant dezelfde hoeveelheid eerder via een termijntransactie voor 150 euro per megawattuur verkocht, dan verlaagt de afdekkingscorrectie de meeropbrengst. Zonder deze correctie zou geld worden afgeroomd dat de exploitant helemaal niet heeft ontvangen. Het voorbeeld toont ook: de eenheid euro per megawattuur is doorslaggevend. De afromming betreft het verschil per geproduceerde hoeveelheid en niet de bedrijfswinst.

Opbrengst is geen winst

Opbrengst, dekkingsbijdrage en winst zijn verschillende grootheden. Een exploitant kan hoge beursprijzen zien en zijn hoeveelheden toch al lang tegen lagere prijzen hebben verkocht. Hij draagt brandstof-, CO₂-, onderhouds- en financieringskosten. Bij centrales komen ontmantelingsverplichtingen erbij. Een winstafroming zou proberen een uitzonderlijke winst na al deze kosten te vatten. De afromming van meeropbrengsten werkt grover met prijzen en hoeveelheden, omdat die snel te meten en te beheren zijn. Dat maakt haar in een crisis hanteerbaar. Tegelijk neemt het risico toe dat de werkelijke economische situatie van een installatie verkeerd wordt weergegeven. De Duitse wet heeft dat met technologiespecifieke plafonds, veiligheidstoeslagen en correcties voor afdekkingstransacties slechts gedeeltelijk opgevangen. Bovendien sloot de berekening in beginsel aan bij beursprijzen en niet bij daadwerkelijk behaalde opbrengsten. Dat was een centraal twistpunt.

Effect op de stroomprijs

Een veelvoorkomende misvatting luidt dat een afromming van meeropbrengsten de beursprijs van stroom verlaagt. Dat doet zij niet. De prijs op de spotmarkt komt nog steeds tot stand uit aanbod, vraag, brandstof- en CO₂-prijzen. De afromming grijpt pas daarna in en herverdeelt een deel van de opbrengsten. Verbruikers merken daar alleen iets van wanneer het geld gericht terugvloeit. In Duitsland gebeurde dat via de stroomprijsrem. Voor huishoudens en kleinere verbruikers was de prijs voor 80 procent van het verbruik gemaximeerd op 40 cent per kilowattuur, voor het verbruik in 2023. Dat aardgas en steenkool waren uitgezonderd, had ook technische redenen. Waren zij erbij betrokken, dan had dat de inzetvolgorde van de centrales kunnen veranderen en tot meer gasverbruik kunnen leiden.

Grondwettelijke beoordeling in Duitsland

Het Bundesverfassungsgericht heeft bij arrest van 28 november 2024 (1 BvR 460/23 e.a.) de grondwettelijke klachten van 22 exploitanten van installaties voor hernieuwbare energie afgewezen. Het hof zag een aanzienlijke inbreuk op de vrijheid van beroep, maar achtte die gezien de bijzondere uitzonderingssituatie evenredig. De inbreuk werd afgezwakt door de beperking tot zeven maanden. Bovendien waren aan de exploitanten aanzienlijke delen van de crisisopbrengsten vóór december 2022 gebleven. Een belangrijke vaststelling: de federale overheid behaalt met de afromming geen eigen inkomsten. Het gaat om een herverdeling tussen begunstigde producenten en belaste verbruikers. Een financiering van de stroomprijsrem uitsluitend uit de begroting was volgens het hof geen even geschikt, minder ingrijpend middel geweest. Verdere klachten, bijvoorbeeld van biogasexploitanten, bleven in 2025 eveneens zonder succes. Het arrest betreft alleen de Duitse regeling voor deze periode. Een vrijbrief voor toekomstige afromingen is het niet.

Betekenis voor investeringen en marktontwerp

Voor de energietransitie is het instrument tweesnijdend. Wind- en zonne-installaties zijn kapitaalintensief. Hun kosten ontstaan vooral bij bouw en financiering, niet in de lopende exploitatie. Moeten investeerders ermee rekenen dat hoge opbrengsten in crises regelmatig worden afgeroomd, terwijl zij lage opbrengsten zelf dragen, dan verschuift hun risico-rendementsprofiel. Zij kunnen dan hogere rendementen eisen of sterker uitwijken naar gereguleerde vergoedingsmodellen zoals het tweezijdige contract voor verschillen. Een dergelijk contract begrenst meeropbrengsten vooraf contractueel in plaats van ze achteraf af te romen. Het Bundesverfassungsgericht achtte verkeerde investeringssignalen in het concrete geval niet doorslaggevend, omdat het ging om een onverwachte, oorlogsgerelateerde schaarste.

Kort gezegd: de afromming van meeropbrengsten is een tijdelijke, regelgebonden correctie van uitzonderlijke stroomopbrengsten. Een vervanging van een duurzaam marktontwerp is zij niet. Zij maakt zichtbaar dat een technisch correct gevormde marktprijs verdelingseffecten kan hebben die politiek niet worden aanvaard. Hoe zij werkt, hangt ervan af hoe het plafond wordt bepaald, hoe contracten en afdekkingen in aanmerking worden genomen, welke installaties eronder vallen en waarvoor de middelen worden gebruikt. In Duitsland en de EU eindigde de afromming op 30 juni 2023. De afrekening, controle en geschillen daarover kunnen daarna nog doorlopen.

Bronnen

Verordnung (EU) 2022/1854 des Rates vom 6. Oktober 2022 über Notfallmaßnahmen als Reaktion auf die hohen Energiepreise — Rat der Europäischen Union / EUR-Lex; 2022-10-06. Erwägungsgründe 27–29; Art. 2 Nr. 9; Art. 6 Abs. 1; Art. 7; Art. 22
Gesetz zur Einführung einer Strompreisbremse (Strompreisbremsegesetz – StromPBG) — Bundesministerium der Justiz / gesetze-im-internet.de; 2022-12-20 (Stand: zuletzt geändert durch Art. 19 G v. 18.12.2025). § 1, § 2 Nr. 21–22, § 3, § 5 Abs. 2, § 6, § 13 (Teil 3)
§ 14 StromPBG – Grundsatz — Bundesministerium der Justiz / gesetze-im-internet.de; unbekannt. § 14 Abs. 1 bis 3
Funktionsweise der Strompreisbremse — Bundesnetzagentur; unbekannt. Abschnitt Abschöpfungsseite
Urteil des Ersten Senats vom 28. November 2024 – 1 BvR 460/23, 1 BvR 611/23 — Bundesverfassungsgericht; 2024-11-28. Leitsatz; Rn. zu § 13 StromPBG und zur Verhältnismäßigkeit (u. a. Rn. 113)

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47