f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Afregeling

Curtailment elektriciteitsnet opwekking netstabiliteit redispatch flexibiliteit hernieuwbare energie

Afregeling is de gerichte vermindering van de elektriciteitsproductie of netinjectie ten opzichte van wat een installatie onder de gegeven omstandigheden zou kunnen leveren. De term beschrijft in eerste instantie een technische handeling, niet de oorzaak ervan: afregeling kan plaatsvinden op aanwijzing van een netbeheerder, automatisch op basis van technische voorschriften of om economische redenen. In het Duitse congestiebeheer wordt er meestal de door de netbeheerder opgelegde vermindering van de injectie mee bedoeld.

Een windturbine kan haar opname van windenergie verminderen door de rotorbladen te verstellen; een zonne-installatie beperkt haar elektrische afgifte via de omvormer. Een conventionele elektriciteitscentrale verlaagt haar productie. De installatie verliest daardoor haar geïnstalleerde vermogen niet. Haar werkelijke vermogen wordt gedurende een bepaalde periode beperkt. Productie en injectie zijn daarbij niet altijd identiek: als elektriciteit achter het netaansluitpunt zelf wordt verbruikt of opgeslagen, kan de netinjectie dalen zonder dat de productie in dezelfde mate afneemt.

Vermogen, duur en niet-geïnjecteerde energie

De momentane vermogensvermindering wordt uitgedrukt in kilowatt of megawatt. Voor de energiemarkt is daarnaast de energie van belang die gedurende de maatregel niet wordt geïnjecteerd, bijvoorbeeld uitgedrukt in megawattuur. Bij redispatch wordt deze berekende grootheid uitgevallen energie genoemd. Ze berust op een vergelijking met de injectie die zonder de ingreep te verwachten zou zijn geweest en is daarom geen energiehoeveelheid die rechtstreeks op de elektriciteitsmeter kan worden afgelezen.

Een rekenvoorbeeld: als een windpark gedurende tien minuten constant 150 megawatt zou kunnen injecteren, maar tot 50 megawatt wordt beperkt, bedraagt de vermindering 100 megawatt. De niet-geïnjecteerde energie bedraagt 100 megawatt maal een zesde uur, dus ongeveer 16,7 megawattuur. Bij twee uur zou dat 200 megawattuur zijn. Als de mogelijke productie schommelt, moet het verschil in functie van de tijd worden berekend. Het nominale vermogen maal de duur van de afregeling zou dan geen betrouwbaar alternatief zijn.

Onderscheid tussen netcongestie en productieoverschot

Er is sprake van netcongestie wanneer een voorziene elektriciteitsstroom de veilige bedrijfsgrenzen zou overschrijden. De oorzaak kan in het transmissienet of in het lokale distributienet liggen. Het volstaat daarom niet dat er ergens voldoende vraag is: de elektriciteit moet de verbruikers via de bestaande infrastructuur kunnen bereiken. Afregeling verlicht een knelpunt alleen als de vermindering van de injectie op de betreffende plaats in het net de kritieke elektriciteitsstroom of spanningssituatie daadwerkelijk vermindert.

Daarvan moet een tijdelijk overschot aan mogelijke productie ten opzichte van de opneembare vraag, inclusief opslag en export, worden onderscheiden. Ook dan kan een vermogensvermindering nodig of economisch zinvol zijn. Een regionaal netknelpunt betekent echter niet automatisch dat er in het volledige elektriciteitssysteem te veel elektriciteit aanwezig is. Omgekeerd kan er een tijdelijk overschot optreden zonder dat een afzonderlijke leiding overbelast is. De passende tegenmaatregelen verschillen naargelang de situatie.

Om de frequentie op peil te houden, moeten productie en verbruik voortdurend in evenwicht worden gebracht. Daarvoor dienen met name regelreserves; een vermindering van de productie kan deel uitmaken van dat evenwicht. Congestiebeheer en frequentieregeling blijven niettemin verschillende taken. De uitspraak dat een installatie voor de netstabiliteit wordt afgeregeld, zegt daarom weinig zonder een specifiekere aanleiding.

Onderscheid met redispatch, uitschakeling en marktreactie

Redispatch is de netgerelateerde aanpassing van de inzet van installaties, niet alleen de vermindering ervan. Doorgaans wordt op een voor het knelpunt relevante plaats minder en elders meer geïnjecteerd. Ook elektriciteitsopslag kan worden ingezet. Afregeling is daarbij de maatregel die de injectie verlaagt. Sinds 1 oktober 2021 zijn in Duitsland ook hernieuwbare energie en warmtekrachtkoppelingsinstallaties opgenomen in het systeem dat Redispatch 2.0 wordt genoemd; het vroegere injectiebeheer is daarom geen geschikte algemene benaming voor de huidige werkwijze.

Afregeling kan tot nul gaan. Een volledige injectiebeperking betekent echter niet noodzakelijk dat de installatie elektrisch van het net is losgekoppeld of door een defect is uitgevallen. Omgekeerd is niet elke stilstand een afregeling: gebrek aan wind, duisternis, onderhoud en technische storingen verminderen de beschikbare productie zonder dat bestaande productiemogelijkheden gericht worden beperkt.

Ook de oorspronkelijke oorzaak moet duidelijk worden benoemd. Als een exploitant zijn productie vrijwillig vermindert wegens ongunstige marktprijzen, is dat geen redispatch door de netbeheerder. In ruimer taalgebruik wordt dit toch economische afregeling genoemd. Vooral bij negatieve elektriciteitsprijzen is dit onderscheid belangrijk: een prijssignaal en een concrete netbeperking kunnen samen optreden, maar dat hoeft niet. Internationale statistieken kunnen vrijwillige marktreacties omvatten en zijn daarom niet zonder meer vergelijkbaar met Duitse redispatchgegevens.

Waarom wind- en zonnestroom bijzondere aandacht krijgen

Wind- en zonne-installaties gebruiken weersafhankelijke energiebronnen en hebben voor extra elektriciteitsproductie geen brandstof nodig. Een vandaag ongebruikt wind- of zonne-uur kan later niet worden ingehaald. Dat maakt hun afregeling bijzonder zichtbaar. Daaruit volgt echter niet automatisch dat er in totaal te veel hernieuwbare installaties zijn gebouwd: doorslaggevend is hoe productie, transport, vraag en mogelijkheden om energie in de tijd te verschuiven op elkaar aansluiten.

Voor Duitsland rapporteert de Bundesnetzagentur voor 2025 een netgerelateerde vermindering van de hernieuwbare injectie van 9.379 gigawattuur, wat overeenkomt met ongeveer 9,38 terawattuur. Het gepubliceerde aandeel in de hernieuwbare elektriciteitsproductie bedraagt 3,5 procent. Ongeveer 35 procent van deze redispatchhoeveelheid werd veroorzaakt door knelpunten in het distributienet. Deze jaarcijfers omvatten niet alle economisch of technisch gemotiveerde productiebeperkingen.

Een landelijk gemiddelde zegt bovendien weinig over het risico voor een individuele installatie. Twee windparken met dezelfde techniek kunnen zeer verschillend worden getroffen doordat ze op verschillende netknooppunten zijn aangesloten. Voor een betekenisvolle beoordeling zijn daarom naast de energiehoeveelheid ook de periode, regio, installatietechniek, aanleiding en een duidelijk omschreven referentiegrootheid nodig. De totale redispatchhoeveelheid mag niet worden gelijkgesteld aan afgeregelde hernieuwbare elektriciteit: ze kan ook conventionele verminderingen en productieverhogingen omvatten.

Recht en financiële compensatie in Duitsland

Volgens § 13a EnWG geldt de aanpassingsplicht in beginsel voor productie- en opslaginstallaties vanaf 100 kilowatt nominaal vermogen en voor kleinere installaties die te allen tijde door een netbeheerder op afstand kunnen worden aangestuurd. De toepassing op distributienetbeheerders wordt aangevuld door § 14 EnWG. Deze duiding betreft Duitsland, met de stand van het recht op 11 november 2026. Ze betekent niet dat elke kleine zonne-installatie automatisch aan dezelfde procedure deelneemt.

Voor maatregelen op grond van § 13a voorziet de wet in een passende financiële compensatie. Rekening houdend met de compensatie voor het energiebalansbeheer moet de exploitant er economisch in beginsel niet beter of slechter voor staan dan zonder de maatregel. Bij hernieuwbare productie en warmtekrachtkoppeling zijn met name gederfde inkomsten en bijkomende kosten relevant; bespaarde kosten moeten in aanmerking worden genomen. Daaruit volgt geen algemeen recht op vergoeding voor elke vrijwillige, technische of contractueel overeengekomen injectiebeperking.

Financiële compensatie en compensatie voor het energiebalansbeheer zijn verschillende zaken: de eerste betreft economische nadelen, de tweede de toewijzing van de ontbrekende hoeveelheid elektriciteit binnen het energiebalansbeheer. Voor distributienetten gelden bijzondere overgangs- en uitvoeringsregelingen. De afgeregelde hoeveelheid, de compensatiebetaling en de totale kosten van het congestiebeheer moeten daarom afzonderlijk worden bekeken. Die laatste omvatten bijvoorbeeld ook kosten voor bijkomend ingezette elektriciteitscentrales en zijn geen rechtstreekse prijs voor de verloren hernieuwbare kilowattuur.

Flexibiliteit helpt alleen op de juiste plaats en het juiste moment

Meer flexibiliteit kan afregeling verminderen: opslaginstallaties nemen tijdelijk energie op; verbruikers die hun verbruik kunnen verschuiven, passen hun elektriciteitsafname aan. Denk bijvoorbeeld aan het laden van elektrische auto's, warmteproductie met warmteopslag, elektrolyse of geschikte industriële processen. Extra transportmogelijkheden en een beter gebruik van bestaande netten kunnen eveneens helpen. Geen van deze opties is echter onafhankelijk van locatie, bedrijfsvoering en kosten een universele oplossing.

Dit kan worden uitgelegd aan de hand van een vereenvoudigde leiding tussen een productieregio en een verbruiksregio. Als een batterij aan de productiezijde tijdens een overschot wordt geladen, hoeft er minder elektriciteit over de belaste leiding te stromen. Wordt ze daarentegen aan de verbruikszijde geladen en verhoogt ze zo de transportbehoefte over precies die leiding, dan kan ze het knelpunt verergeren. Doorslaggevend is dus niet alleen dat er ergens opslag aanwezig is, maar hoe de werking ervan de concrete elektriciteitsstroom verandert.

Evenmin garandeert een lage beursprijs automatisch gedrag dat het net ten goede komt. Binnen een uniforme prijszone weerspiegelt het handelssignaal afzonderlijke lokale knelpunten niet rechtstreeks. Een verbruiker die zijn verbruik technisch kan verschuiven, heeft daarom passende economische prikkels en eventueel netgerelateerde aansturing nodig. Voor de beoordeling geldt de vraag: kan de extra vraag precies de productie opnemen die anders zou worden afgeregeld, of veroorzaakt ze elders nieuwe belasting?

Niet elke vermeden afregeling loont

Een beperkte afregeling kan economisch zinvoller zijn dan infrastructuur die uitsluitend nodig is voor zeldzame productiepieken. Het doel is daarom niet noodzakelijk nul afregeling. De kosten van extra leidingen, opslag of verschuiving van het verbruik moeten worden vergeleken met de baten van de energie die daardoor extra kan worden benut. Frequente, omvangrijke ingrepen kunnen daarentegen wijzen op ontoereikende netten, een gebrek aan flexibiliteit of ongeschikte marktregels.

Afregeling is dus zowel een bedrijfsinstrument als een diagnostische indicator. Een stijgende hoeveelheid op zich bewijst noch het falen van hernieuwbare energie, noch dat netuitbreiding onrendabel is. Ze wordt pas betekenisvol in samenhang met oorzaken, kosten en realistische alternatieven. De centrale vraag luidt: welke combinatie van productie, netten, opslag en verbruik maakt een zekere voorziening tegen zo laag mogelijke totale kosten mogelijk?

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 06:14

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.