f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Aardgas

aardgas Verklarende woordenlijst Energie elektriciteitssysteem methaan gascentrale

Aardgas is een fossiele energiedrager die overwegend uit methaan bestaat en wordt gewonnen uit ondergrondse voorkomens. Het wordt in huishoudens en gebouwen gebruikt voor verwarming, in de industrie als brandstof en als chemische grondstof, en in centrales voor elektriciteitsproductie. In het elektriciteitssysteem is aardgas vooral belangrijk omdat gascentrales technisch goed regelbaar zijn. Ze kunnen elektriciteit leveren wanneer wind- en zonne-energie niet volstaan of er op korte termijn extra productie nodig is.

Energiehoeveelheid, onderste en bovenste verbrandingswaarde

Aan de gasmeter wordt een volume in kubieke meter gemeten. Afgerekend en verhandeld wordt echter energie, dus kilowattuur, megawattuur of terawattuur. Voor huishoudelijke facturen in Duitsland geldt doorgaans deze formule: gemeten volume maal toestandsgetal maal bovenste verbrandingswaarde. Het toestandsgetal rekent het gemeten volume om naar een normtoestand van druk en temperatuur. De bovenste verbrandingswaarde geeft aan hoeveel energie een normkubieke meter in het betreffende netgebied bevat. Als grove vuistregel komt een kubieke meter aardgas overeen met ongeveer 10 tot 11 kilowattuur. Energierijker H-gas ligt hoger dan L-gas, dat een groter aandeel stikstof en andere gassen bevat.

Belangrijk is het verschil tussen onderste en bovenste verbrandingswaarde. De onderste verbrandingswaarde beschrijft de warmte die bij verbranding vrijkomt als de ontstane waterdamp gasvormig blijft. De bovenste verbrandingswaarde omvat bovendien de condensatiewarmte van die waterdamp. Bij aardgas ligt de bovenste verbrandingswaarde ongeveer 11 procent boven de onderste. Condensatieketels koelen het rookgas zo ver af dat een deel van die condensatiewarmte wordt benut. Gasfacturen vermelden meestal kilowattuur op basis van de bovenste verbrandingswaarde, terwijl rendementen van centrales vaak op de onderste verbrandingswaarde worden betrokken. Wie cijfers vergelijkt, moet daarom altijd op de referentiebasis letten.

Voor het elektriciteitssysteem is bovendien het onderscheid tussen energie en vermogen doorslaggevend. Een gashoeveelheid in terawattuur zegt niets over hoeveel centralevermogen in gigawatt op een bepaald moment beschikbaar is. Omgekeerd zegt het geïnstalleerde vermogen van een gascentrale niets over hoeveel gas ze per jaar daadwerkelijk verbruikt.

Methaan, aardgas en verwante gassen

Afhankelijk van de herkomst bevat aardgas naast methaan ook ethaan, propaan, stikstof of koolstofdioxide. Vóór de invoeding in het gasnet wordt het behandeld, zodat het aan de technische eisen voldoet. Methaan bevat in verhouding tot zijn energie-inhoud minder koolstof dan kolen of olie. Per kilowattuur brandstof ontstaat bij aardgas grofweg de helft tot drie vijfde van de CO₂ van bruin- of steenkool. Omdat moderne stoom-en-gascentrales bovendien hoge rendementen halen, zijn de directe emissies per kilowattuur elektriciteit duidelijk lager dan bij kolencentrales. Daarom gold aardgas lange tijd als een relatief emissiearme fossiele energiedrager.

Die beoordeling blijft onvolledig als men alleen naar de schoorsteen kijkt. Methaan zelf is een sterk broeikasgas. Over 20 jaar bekeken werkt het per ton vele malen sterker dan CO₂, over 100 jaar nog altijd ongeveer dertig keer zo sterk. Als methaan ontsnapt bij winning, behandeling, transport of distributie, verslechtert de klimaatbalans van aardgas aanzienlijk. Voor een eerlijke beoordeling komt het daarom aan op de volledige leveringsketen, niet alleen op het rendement van ketel of centrale.

In de EU geldt hiervoor sinds 4 augustus 2024 Verordening (EU) 2024/1787 inzake de vermindering van methaanemissies in de energiesector. Bedrijven in de olie- en gassector moeten hun methaanemissies aan de bron en op locatie meten, onafhankelijk laten verifiëren en rapporteren. Daarbij komen verplichtingen om lekken op te sporen en te herstellen, en beperkingen voor het afblazen en affakkelen van gas. Ook importeurs moeten informatie over de toeleveringsketens buiten de EU verstrekken. Dat is van belang omdat de EU volgens de verordening ongeveer 90 procent van haar fossiele gas importeert. De verplichtingen worden gefaseerd van kracht. Hoe streng de eisen voor import uiteindelijk uitvallen, hangt onder meer af van nog te volgen uitvoerings- en gedelegeerde handelingen.

Aardgas moet worden onderscheiden van verwante gassen. Biogas ontstaat door vergisting van organische stoffen en bevat naast methaan meestal veel koolstofdioxide. Biomethaan is opgewaardeerd biogas van aardgaskwaliteit dat in het gasnet kan worden ingevoed. Vloeibaar aardgas, kortweg LNG, is geen aparte energiedrager. Het is aardgas dat tot ongeveer min 160 graden Celsius is afgekoeld en daardoor vloeibaar is gemaakt, zodat het per schip kan worden vervoerd. Waterstof bevat geen koolstof en gedraagt zich technisch anders dan methaan. Het kan aardgas in bepaalde toepassingen vervangen, maar alleen als installaties, netten, opslag en veiligheidsregels worden aangepast.

Verbruik en bevoorrading in Duitsland

Volgens gegevens van de Bundesnetzagentur verbruikte Duitsland in 2025 ongeveer 864 TWh gas, 2,2 procent meer dan een jaar eerder. Dat was ongeveer 12 procent minder dan het gemiddelde van de jaren 2018 tot 2021. In deze statistiek is 40 procent toe te schrijven aan huishoudelijke en zakelijke klanten en 60 procent aan de groep industrie. Die groep omvat volgens de afbakening van de marktgegevens grote, gemeten afnemers, dus ook centrales. De BDEW komt met voorlopige gegevens op ongeveer 875 TWh. Daarvan gaat ongeveer 296 TWh naar industrie en mijnbouw en ongeveer 265 TWh naar particuliere huishoudens. De rest is verdeeld over handel, diensten en overige sectoren, en over elektriciteits- en warmtevoorziening. Het grootste deel van het aardgas wordt dus niet voor elektriciteit gebruikt, maar voor warmte en in de industrie.

Duitsland wint slechts weinig eigen aardgas, in 2025 ongeveer 34 TWh. Daarbij kwam ongeveer 10 TWh ingevoed biogas. De import lag voorlopig op ongeveer 1.031 TWh, waarvan een deel naar buurlanden werd doorgevoerd. Via de Duitse LNG-terminals kwam ongeveer 106 TWh het land binnen, volgens opgave van de BDEW overwegend uit de VS. Aardgas is daarmee vooral een kwestie van import en infrastructuur: winning, pijpleidingen, LNG-terminals, opslag, langetermijnleveringscontracten en de regels van de EU-interne markt bepalen hoe beschikbaar en hoe duur gas is.

Gasopslagen compenseren vooral seizoensschommelingen: in de zomer wordt opgeslagen, in de winter wordt de hoge warmtevraag mede uit de opslag gedekt. De EU-regels voor gasopslag uit 2022 werden in 2025 tot eind 2027 verlengd. De vulnorm van 90 procent blijft bestaan, maar kan op een willekeurig moment tussen 1 oktober en 1 december worden bereikt. Bij moeilijke marktomstandigheden zijn afwijkingen toegestaan. In Duitsland schrijft de Gasspeicherfüllstandsverordnung per 1 november gedifferentieerde doelen voor: 80 procent in het gewone geval en 45 procent voor meerdere afzonderlijk genoemde poreuze opslagen. Over alle opslagen komt dat neer op ongeveer 70 procent. Voor het elektriciteitssysteem is dat indirect belangrijk, want gascentrales leveren alleen dan betrouwbaar regelbare productie als ook de gasvoorziening verzekerd is.

Rol van aardgas in het elektriciteitssysteem

Gascentrales kunnen relatief snel worden op- en afgeregeld. Eenvoudige gasturbines zijn geschikt voor korte inzetten van enkele uren per jaar. Stoom-en-gascentrales halen hogere rendementen en draaien eerder gedurende langere perioden. Installaties met warmtekrachtkoppeling produceren tegelijk elektriciteit en warmte. Ze spelen vooral een rol waar warmtenetten, industriële processen of grote gebouwencomplexen worden bevoorraad.

Met de uitbouw van windenergie en fotovoltaïsche zonne-energie verandert de taak van aardgas in de elektriciteitssector. Vroeger draaiden gascentrales afhankelijk van brandstofprijzen en centralepark in basis-, midden- of piekbelasting. In een systeem met veel hernieuwbare elektriciteit worden ze steeds vaker ingezet wanneer de residuele belasting hoog is. Dat is de elektriciteitsvraag die overblijft nadat de invoeding uit wind en zon is afgetrokken.

Een extra gascentrale betekent daarom niet automatisch een hoog gasverbruik. Een centrale stelt in de eerste plaats vermogen ter beschikking. Hoeveel gas ze daadwerkelijk verbrandt, hangt af van de draaiuren, het rendement, de gas- en CO₂-prijzen, de wind- en zonneproductie en de marktregels. Voor de leveringszekerheid kan een installatie ook waardevol zijn als ze maar zelden draait. Voor de klimaatbalans telt daarentegen hoeveel elektriciteit ze daadwerkelijk produceert en hoeveel gas ze daarvoor verbrandt.

Aardgasprijs, elektriciteitsprijs en marktregels

Aardgas beïnvloedt de elektriciteitsprijs vooral wanneer gascentrales de prijs op de elektriciteitsbeurs bepalen. Op de Europese day-aheadmarkt geldt het merit-order-principe: de biedingen van de centrales worden gesorteerd naar hun kortetermijngrenskosten, dus vooral naar brandstof- en CO₂-kosten. Het laatste bod dat nog nodig is om de vraag te dekken, bepaalt in een biedzone de eenvormige prijs voor alle toegewezen biedingen in het betreffende tijdsblok. Als een gascentrale nodig is, kunnen stijgende gasprijzen de elektriciteitsprijs sterk omhoogdrijven. Dat heeft de energiecrisis van 2022 aangetoond.

De elektriciteitsprijs volgt de gasprijs echter niet altijd. In uren met veel wind- of zonne-energie bepalen vaak andere installaties de prijs, of worden de prijzen zelfs negatief. Ook netcongestie, de beschikbaarheid van centrales, CO₂-prijzen, het niveau van de vraag en de grensoverschrijdende elektriciteitshandel beïnvloeden de prijsvorming. Gasmarkt en elektriciteitsmarkt hangen dus wel degelijk samen, maar hoe sterk hangt af van welke centrales op dat moment draaien.

Veelvoorkomende simplificaties

  • Aardgas is schone energie: bij verbranding ontstaat minder CO₂ dan bij kolen, maar aardgas blijft fossiel. Als de methaanverliezen in de keten hoog zijn, wordt ook het voordeel ten opzichte van kolen kleiner. De klimaatimpact hangt af van winning, transport, lekkages, verbranding en van hoe lang de installaties worden gebruikt.

  • Overbruggingsfunctie zonder einde: aardgas kan helpen kolencentrales te vervangen en de schommelende productie uit hernieuwbare bronnen af te dekken. Daaruit volgt echter geen onbeperkte rol voor nieuwe gasinfrastructuur. Leidingen, terminals, centrales en verwarmingsinstallaties worden over lange perioden afgeschreven. Zijn ze ontworpen voor duurzame benutting, dan ontstaan kostenstructuren en belangen die de uitstap bemoeilijken. Een centrale die slechts enkele uren per jaar draait, verdient daarentegen weinig met verkochte kilowatturen. Ze heeft mogelijk andere inkomstenbronnen nodig voor gegarandeerd vermogen, bijvoorbeeld een capaciteitsmarkt of aanbestedingen.

  • Aardgas is gelijk aan klimaatneutraal gas: biomethaan, synthetisch methaan of waterstof kunnen bepaalde fossiele toepassingen vervangen. Hun beschikbare hoeveelheden, kosten en omzettingsverliezen verschillen echter sterk van het huidige aardgas. Voor synthetisch methaan wordt eerst met elektriciteit waterstof geproduceerd en die vervolgens met koolstof tot methaan verbonden. Elke stap kost energie. Voor veel toepassingen is het daarom efficiënter elektriciteit rechtstreeks te gebruiken. Klimaatneutrale gassen zullen naar verwachting vooral waardevol zijn waar directe elektrificatie technisch moeilijk of zeer duur is.

Aardgas tussen warmte, industrie en elektrificatie

Gasverwarming in gebouwen, proceswarmte, stoomproductie en chemische grondstoffen maken van aardgas een energiedrager die meerdere sectoren met elkaar verbindt. Veranderingen in het elektriciteitssysteem werken daarom door op de gasvraag, maar verklaren die niet volledig. Het verbruik van huishoudens en bedrijven hangt sterk af van de buitentemperatuur: in de zomer is het laag, in het stookseizoen hoog.

Elektrificatie verschuift deze verbanden. Als gebouwen met warmtepompen worden verwarmd, daalt het gasverbruik in de warmtemarkt, terwijl het elektriciteitsverbruik stijgt. Energetisch is dat geen stap terug, want een warmtepomp maakt van één kilowattuur elektriciteit meerdere kilowattuur warmte. Tegelijk nemen de eisen toe voor elektriciteitsnetten, flexibiliteit, lastbeheer en productie tijdens koude donkere windstiltes. De gasvraag kan dus dalen, terwijl gegarandeerd vermogen in afzonderlijke uren belangrijk blijft.

In de industrie is vervanging moeilijker. Aardgas levert hoge temperaturen, is goed regelbaar en dient in de chemie als grondstof. Sommige processen kunnen worden geëlektrificeerd, andere hebben waterstof, biomethaan, synthetische gassen of geheel nieuwe procedés nodig. Wanneer aardgas in de industrie wordt vervangen, gaat het daarom zelden alleen om een andere brandstof in dezelfde ketel. Vaak veranderen installatieconcepten, toeleveringsketens, investeringscycli en vestigingsbeslissingen.

Aardgas is dus geen eenvoudige overgangsbrandstof met een vaste plaats in het toekomstige energiesysteem. Het is technisch flexibel, economisch nauw verweven met andere markten en klimaatpolitiek beperkt. Voor het elektriciteitssysteem telt vooral het onderscheid tussen gas als verbrande energiehoeveelheid en gascentrales als beschikbaar vermogen. Wie deze twee zaken scheidt, kan beter beoordelen welke rol aardgas daadwerkelijk speelt voor leveringszekerheid, elektriciteitsprijzen, emissies en de ombouw van de energie-infrastructuur.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 19:47

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.