Grid Enhancing Technologies · Woordenlijst

Grid Enhancing Technologies, kortweg GETs, zijn technologieën en bedrijfsvoeringsmethoden waarmee bestaande elektriciteitsnetten sterker kunnen worden benut. Ze verminderen congestie of sturen vermogensstromen gerichter aan, zonder dat er meteen nieuwe lijnen hoeven te worden aangelegd. De term komt vooral uit de netdiscussie in de VS. In Europa spreekt men vaak van netoptimalisatietechnologieën (grid optimising technologies), in Duitsland in het kader van de netplanning van netoptimalisatie. Een eenduidige, juridisch bindende lijst bestaat niet. Tot de kern behoren doorgaans dynamic line rating (dynamische lijnbeoordeling), apparaten voor de sturing van vermogensstromen zoals fasedraaitransformatoren of componenten van flexibele wisselstroomtransmissie (FACTS), en de optimalisatie van de nettopologie door gericht schakelen. Afhankelijk van de bron worden ook netsensoren, digitale besturingstechniek, prognoses, hoogvermogengeleiders of opslag als netcomponenten meegerekend.

Deze technologieën berusten niet op één gemeenschappelijk technisch principe. Gemeenschappelijk is hun taak in het elektriciteitsnet: ze verhogen de bruikbare transportcapaciteit of de stuurbaarheid van een bestaand net. Daarbij wordt meestal niet de fysieke grens van een lijn duurzaam verlegd. In plaats daarvan wordt de feitelijke belastbaarheid nauwkeuriger bepaald, worden vermogensstromen anders verdeeld of worden tijdelijke knelpunten met operationele middelen verholpen.

Welke netgrens wordt aangepakt

Een elektriciteitsnet heeft geen eenvoudige capaciteitsgrens zoals een buis. Voor lijnen, transformatoren en schakelinstallaties gelden tegelijk meerdere technische grenzen. Een bovengrondse lijn mag slechts tot een bepaalde geleidertemperatuur worden opgewarmd, omdat ze anders te sterk doorhangt en veiligheidsafstanden tot de grond of tot bouwwerken niet meer worden gehaald. Een netdeel kan bovendien worden beperkt door spanningshandhaving, kortsluitstromen, stabiliteitseisen of N-1-veiligheid. N-1 betekent: het net moet ook veilig blijven functioneren wanneer een belangrijk bedrijfsmiddel uitvalt, bijvoorbeeld een lijn of een transformator.

De werking hangt dus af van het type knelpunt. Bij Dynamic Line Rating, de dynamische lijnbeoordeling, wordt de actuele thermische belastbaarheid van een bovengrondse lijn bepaald uit weergegevens, sensormetingen en modellen, in plaats van een vaste, voorzichtig gekozen grenswaarde te hanteren. Wind en lage buitentemperaturen koelen de geleiders, zodat ze meer stroom kunnen voeren. Sterke zoninstraling, windstilte en hitte werken omgekeerd. In de Duitse netplanning heet de methode weersafhankelijke bedrijfsvoering van bovengrondse lijnen of monitoring van bovengrondse lijnen. Voor ondergrondse kabels geldt dit in deze vorm niet, omdat hun koeling nauwelijks van wind afhangt.

Een fasedraaitransformator, in Duitsland ook dwarsregeltransformator genoemd, wijzigt de fasehoek van de spanning tussen twee netknooppunten. Zo kan stroom van een overbelast pad naar een minder belast pad worden omgeleid. Componenten van flexibele wisselstroomtransmissie beïnvloeden spanningen, blindvermogen of lijnstromen. Bij topologie-optimalisatie wordt de schakeltoestand van het net zo gewijzigd dat de belastingsstromen gunstiger worden verdeeld. Batterijopslag op knelpuntlocaties kan lokaal stroom opnemen of afgeven en zo een bedrijfsmiddel ontlasten.

Doorslaggevend is daarbij meestal het elektrische vermogen, gemeten in watt, kilowatt, megawatt of gigawatt. Netcongestie ontstaat door het vermogen op een bepaald tijdstip, niet door de jaarlijks getransporteerde hoeveelheid energie. Een lijn raakt niet overbelast doordat ze per jaar veel kilowattuur transporteert. Ze raakt overbelast wanneer in een concrete bedrijfssituatie tegelijk te veel stroom over een beperkt bedrijfsmiddel loopt.

Afbakening ten opzichte van netuitbreiding, redispatch en flexibiliteit

Grid Enhancing Technologies moeten worden onderscheiden van klassieke netuitbreiding. Netuitbreiding creëert nieuwe fysieke capaciteit, bijvoorbeeld door nieuwe lijnen, sterkere transformatoren of extra onderstations. GETs benutten de bestaande infrastructuur nauwkeuriger of maken haar beter stuurbaar. In Duitsland ligt deze volgorde vast in het NOVA-principe van de netontwikkelingsplannen: netoptimalisatie vóór netversterking vóór netuitbreiding. Tot de optimalisatie behoren daar onder meer topologiemaatregelen, sturing van vermogensstromen en monitoring van bovengrondse lijnen. Tot de versterking behoren bijvoorbeeld het aanbrengen van extra circuits of het vervangen van geleiders. Hoogvermogengeleiders, die in de VS deels tot de GETs worden gerekend, vallen volgens deze systematiek eerder onder netversterking.

Ook met redispatch zijn GETs niet gelijk te stellen. Bij redispatch grijpt de netbeheerder in op de werking van productie-installaties, opslag of grote verbruikers om congestie te vermijden. GETs kunnen redispatch verminderen, omdat ze knelpunten in het net zelf verhelpen of de toelaatbare belasting nauwkeuriger bepalen. Ze kunnen echter ook deel uitmaken van een beter redispatchsysteem, wanneer sensoren, prognoses en schakelmaatregelen de basis vormen voor gerichtere ingrepen.

Met flexibiliteit is er een nauwe, maar geen volledige overlap. Flexibiliteit is het vermogen van producenten, verbruikers of opslag om invoeding of verbruik in de tijd te verschuiven. GETs zijn daarentegen vooral middelen aan de netzijde. Een batterijopslag kan, afhankelijk van de inzet, dienen als flexibiliteitsbron, als netcomponent of als marktinstallatie. Hoe hij moet worden ingedeeld, hangt minder af van de technologie dan van bedrijfswijze, vergoeding en bevoegdheid. De term smart grid is ruimer: hij omvat communicatie, automatisering, meting en datagedreven coördinatie over alle spanningsniveaus. GETs vormen daarvan een deelverzameling, voor zover ze concreet de bruikbare netcapaciteit, de vermogensstroom of de omgang met congestie verbeteren.

Waarom deze technologieën aan belang winnen

Met de uitbouw van windenergie en fotovoltaïsche energie, met warmtepompen, elektrische mobiliteit en de elektrificatie van de industrie veranderen de belastingsstromen in het net. Stroom wordt steeds meer opgewekt waar vroeger nauwelijks centrales stonden, en verbruikt waar nieuwe elektrische toepassingen ontstaan. In winderige uren kan in het noorden veel worden ingevoed, terwijl grote verbruikscentra verder zuidelijk liggen. Fotovoltaïsche energie kan distributienetten rond de middag sterk belasten, 's avonds doen zich andere knelpunten voor. De netsituaties schommelen daardoor ruimtelijk en in de tijd sterker dan in een systeem met enkele grote centrales dicht bij de verbruikers.

Fysieke netuitbreiding blijft desondanks nodig. Lijnen, onderstations en transformatoren laten zich niet volledig vervangen door software, sensoren of besturingsapparatuur. Nieuwe infrastructuur vergt echter lange plannings- en vergunningstermijnen, en de kosten van congestiebeheer stijgen wanneer hernieuwbare installaties moeten worden afgeregeld en elders centrales moeten worden opgeschaald. GETs kunnen dan dienen als overbruggingsoplossing, als aanvulling of als blijvende operationele verbetering. Een voorbeeld uit Duitsland zijn netboosters: grote batterijopslagsystemen die na een storing op korte termijn bijsturen (curatief). Dat kan een hogere benutting van het transmissienet in normaal bedrijf mogelijk maken. De transmissienetbeheerders houden in het actuele netontwikkelingsplan rekening met dergelijke concepten.

Economisch lonen GETs waar een relatief kleine investering in meting, sturing of regeling hoge redispatchkosten vermijdt, meer hernieuwbare stroom bruikbaar maakt of dure lijnaanleg uitstelt. Dit voordeel hangt sterk af van de locatie. Dynamische lijnbeoordeling levert weinig op wanneer een knelpunt niet thermisch is, maar door spanning of stabiliteit wordt veroorzaakt. Een fasedraaitransformator helpt alleen wanneer er alternatieve transportpaden met vrije capaciteit bestaan. Een batterijopslag op het verkeerde netknooppunt kan op de markt zinvol zijn, maar voor het concrete knelpunt weinig bijdragen.

Juridische indeling (stand november 2026)

VS, federaal transmissienet onder federale bevoegdheid: De regulator FERC vaardigde op 13 mei 2024 Order No. 1920 uit, van kracht sinds 12 augustus 2024. Ze verplicht de netplanners om in de regionale en langetermijnplanning van het transmissienet dynamische lijnbeoordeling, apparaten voor de sturing van vermogensstromen, hoogvermogengeleiders en transmission switching als mogelijke oplossingen te onderzoeken. Ze hoeven deze technologieën niet in te zetten. Met Order No. 1920-A werd de regeling in beginsel bevestigd.
Europese Unie: In het actieplan voor elektriciteitsnetten van 28 november 2023 (COM(2023) 757) vraagt de Commissie de verenigingen van transmissienetbeheerders (ENTSO-E) en van distributienetbeheerders (EU DSO Entity) om smartgrid- en efficiëntietechnologieën zichtbaarder te maken. Genoemd worden onder meer dynamische lijnbeoordeling, statische blindvermogencompensatoren (STATCOM) en fasedraaitransformatoren. Het actieplan is een politieke mededeling en geen rechtstreeks bindend recht.
EU-regulering van nettarieven: Volgens artikel 18, lid 2, van de Elektriciteitsverordening (interne markt), in 2024 gewijzigd bij Verordening (EU) 2024/1747, moeten de methoden voor de vaststelling van nettarieven korte- en langetermijnprikkels geven, onder meer voor optimalisatieoplossingen in het bestaande net. De Commissie licht dit toe in een mededeling over het ontwerp van nettarieven.
Duitsland, transmissienet: Het NOVA-principe is een planningsbeginsel van de netontwikkelingsplannen, die door de Bundesnetzagentur worden getoetst. In het netontwikkelingsplan 2037/2045 (versie 2025) worden de maatregelen bovendien ingedeeld naar NOVA-typen overeenkomstig § 3 NABEG. Voor distributienetten bestaan eigen plannings- en reguleringsvoorschriften, die hier niet in detail worden besproken.

Typische misverstanden

Een wijdverbreide vereenvoudiging luidt dat GETs netuitbreiding zouden kunnen vervangen. Daarmee vervaagt het onderscheid tussen beter gebruik en extra infrastructuur. Is een netdeel structureel en blijvend overbelast, bijvoorbeeld omdat productie en verbruik ver uit elkaar liggen of omdat grote nieuwe belastingen worden aangesloten, dan volstaat een betere bedrijfsvoering vaak niet. Sensoren tonen de feitelijk beschikbare capaciteit nauwkeuriger, maar scheppen geen willekeurige nieuwe transportcapaciteit. Ook planningsevaluaties uit de VS raden aan GETs te beoordelen als aanvulling op nieuwe lijnen en niet alleen als vervanging daarvan.

Een ander misverstand betreft de veiligheid. Hogere benutting is slechts een winst wanneer ze binnen de grenzen van de bedrijfsveiligheid blijft. Netbeheerders plannen niet met gemiddelden, maar met toelaatbare toestanden, ook bij mogelijke storingen. Een lijn met reserves in normaal bedrijf mag toch niet sterker worden belast wanneer na een uitval overbelasting dreigt. GETs kunnen deze reserves nauwkeuriger bepalen of beter verdelen, maar de veiligheidseisen heffen ze niet op. Ook de formulering „digitale netoptimalisatie” kan misleidend zijn. Nieuwe technologie moet aantoonbaar betrouwbaar werken, in besturingssystemen worden geïntegreerd, passen bij de beveiligingsconcepten en met duidelijke verantwoordelijkheden worden bedreven. Een algoritme dat in het model een knelpunt vermindert, is nog geen toegelaten bedrijfsmiddel in het reële net.

Institutionele en economische indeling

Of GETs worden ingezet, hangt niet alleen af van de beschikbaarheid van de technologie. Netbeheerders investeren binnen een gereguleerd kader. Erkent de regulering kapitaalinvesteringen beter dan lopende exploitatiekosten voor software, data of externe flexibiliteit, dan ontstaat een prikkel om liever in fysieke bedrijfsmiddelen te investeren. Deze mogelijke vertekening is een reden waarom het EU-recht sinds 2024 prikkels voor optimalisatieoplossingen uitdrukkelijk heeft opgenomen in de regulering van nettarieven.

Daar komt de scheiding van markt en net bij. Elektriciteitsmarkten optimaliseren productie en verbruik op basis van prijzen, maar netcongestie treedt fysiek op bepaalde plaatsen op. Zien marktdeelnemers geen of slechts zwakke ruimtelijke prijssignalen, dan kunnen hun dienstregelingen knelpunten verergeren. GETs helpen de netbeheerder met dergelijke situaties om te gaan, maar beantwoorden niet de vraag hoe netkosten en locatiesignalen institutioneel worden weergegeven. Bijzonder veeleisend is de inzet van opslag als netcomponent. Dezelfde opslag zou op de markt opbrengsten kunnen genereren, bijvoorbeeld via arbitrage of regelenergie. Daaruit ontstaan vragen over ontvlechting, marktverstoringen, vergoeding en bevoegdheid. Pas de institutionele inbedding bepaalt of een opslag netdienend mag worden ingezet en wie de kosten draagt.

Wat de term zichtbaar maakt

De term maakt duidelijk dat netcapaciteit geen vast getal is. De bruikbare capaciteit hangt af van weer, topologie, bedrijfstoestand, veiligheidsregels, prognosekwaliteit en stuurbaarheid. Naast de vraag hoeveel kilometer lijn er wordt aangelegd, komt zo ook de vraag in beeld hoe bestaande netten worden bedreven, bewaakt en in marktprocessen worden ingebed. Welke maatregel op een bepaalde plaats zinvol is, beantwoordt de term echter niet. Daarvoor moeten de oorzaak van het knelpunt, het netniveau, de belastingsstroom, de bedrijfsveiligheid, de kosten, de regulatoire erkenning en de alternatieven worden onderzocht. GETs zijn geen verzamelterm voor willekeurige digitalisering in de energiesector. Bedoeld zijn technologieën die het bruikbare transportvermogen of de stuurbaarheid van de netbedrijfsvoering verhogen, zonder de fysieke en institutionele grenzen van het elektriciteitsnet te verhullen.

Bronnen

Order No. 1920: FERC Reshapes the Transmission Planning Landscape — Crowell & Moring LLP (Zusammenfassung der FERC-Order); 2024. Executive Summary; Abschnitte Alternative Transmission Technologies und Compliance
Grids, the missing link – An EU Action Plan for Grids, COM(2023) 757 final — Europäische Kommission (EUR-Lex); 2023-11-28. Action 7
Commission Notice on network tariff design (OJ C/2026/126) — Europäische Kommission (EUR-Lex, Amtsblatt C); 2026. Randnummer 18 mit Verweis auf Art. 18 Abs. 2 der Strombinnenmarktverordnung
Netzentwicklungsplan Strom 2037/2045 (Version 2023), 1. Entwurf, Kapitel 4 Netzanalysen — Deutsche Übertragungsnetzbetreiber (netzentwicklungsplan.de); unbekannt. Kapitel 4.1.2 Das NOVA-Prinzip, Abbildung 31
Netzentwicklungsplan Strom 2037/2045 (Version 2025), 2. Entwurf, Kapitel 6 — Deutsche Übertragungsnetzbetreiber (netzentwicklungsplan.de); 2026-03. Kapitel 6.1.2 Das NOVA-Prinzip der Netzentwicklung; Abbildung 70

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05