f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Flicker

flikker spanningsfluctuatie spanningskwaliteit leveringskwaliteit netbeheer belastingswijziging netaansluiting

Flicker betekent herhaalde of snelle schommelingen van de voedingsspanning, die mensen vooral waarnemen als flikkering of als schommelende helderheid van lampen. Technisch behoort flicker tot de spanningskwaliteit. Het gaat niet om het flikkeren van één defecte lamp. Het gaat om een eigenschap van de spanning op een netpunt, die alle daar aangesloten toestellen samen treft. De voeding blijft daarbij gewoon bestaan, en de effectieve waarde van de spanning kan gemiddeld best binnen de toegelaten band liggen. Toch werkt de voortdurende onrust storend.

Oorzaken: lastwijziging ontmoet netimpedantie

Fysisch ontstaat flicker wanneer de stroomopname of de injectie van een installatie snel verandert. Elke stroom veroorzaakt in leidingen en transformatoren een spanningsval. Verandert de stroom plots of periodiek, dan schommelt ook de spanning op het aansluitpunt. Hoe sterk, hangt af van de netimpedantie, dus omgekeerd van het kortsluitvermogen op het koppelpunt. Vereenvoudigd geldt: de relatieve spanningsverandering is ongeveer zo groot als de verhouding tussen vermogensverandering en kortsluitvermogen. De hoek van de netimpedantie bepaalt of veranderingen van het actieve of het blindvermogen sterker doorwegen. In een zwak net is het kortsluitvermogen klein ten opzichte van de installatie. Daar veroorzaakt dezelfde lastwijziging duidelijk grotere spanningsschommelingen. Een zwak net is daarom niet onbetrouwbaar, maar elektrisch gevoelig voor afzonderlijke installaties.

Klassieke flickerbronnen zijn vlamboogovens, lasinstallaties, motoropstarten, persen, zaagramen, kranen, liften en compressoren met cyclische werking. Ook productie-installaties komen in aanmerking, zoals installaties voor windenergie bij vlagerige wind of ongunstig geregelde omvormers. In laagspanningsnetten kunnen bovendien veel kleinere toestellen samen merkbare waarden veroorzaken wanneer ze gehäuft schakelen. Flicker plant zich ook voort: schommelingen in het middenspanningsnet bereiken via de distributietransformator grotendeels het onderliggende laagspanningsnet. De D-A-CH-CZ-regels rekenen hiervoor met een gebruikelijke transfercoëfficiënt van 1,0.

Meting: flickermeter, Pst en Plt

Flicker wordt niet beoordeeld op persoonlijke indruk, maar met een flickermeter volgens IEC 61000-4-15. Het toestel bootst in meerdere functieblokken na hoe een referentielamp reageert op spanningsschommelingen en hoe het oog-hersensysteem van de mens deze lichtschommeling ervaart. Historisch is de referentie een gloeilamp van 60 W. De beoordeling omvat modulatiefrequenties van fracties van een hertz tot ongeveer 33 à 35 Hz. Ze is het gevoeligst bij ongeveer 8,8 Hz. Reeds zeer kleine schommelingen van duidelijk minder dan één procent van de spanning kunnen daar storend werken.

Uit het meetsignaal ontstaan twee dimensieloze kengetallen. De kortetermijn-flickersterkte Pst wordt telkens over tien minuten statistisch bepaald. Pst = 1 is zo vastgelegd dat ongeveer de helft van de waarnemers de flikkering van de referentielamp als storend ervaart. Voor de langetermijn-flickersterkte Plt worden twaalf opeenvolgende Pst-waarden over twee uur kubisch gemiddeld. Afzonderlijke sterke fasen wegen daardoor zwaarder door dan bij een eenvoudig gemiddelde. Pst en Plt zijn noch volt noch kilowatt. Ze vatten diepte, frequentie van voorkomen, vorm en frequentie van de spanningsveranderingen samen in één enkel kengetal voor de hinderwerking.

De methode heeft een grens: moderne LED-lampen reageren, afhankelijk van de driverelektronica, anders dan gloeilampen. Veel zijn minder gevoelig, maar sommige met eenvoudige drivers kunnen ook gevoeliger zijn. De op spanning gebaseerde flickermeter beschrijft daarom de spanning, niet noodzakelijk de werkelijke lichtflikkering van elke lamp. Voor armaturen bestaan eigen beoordelingsmethoden, zoals de lichtflickermeter volgens IEC TR 61547-1. De netzijdige regels steunen nog steeds op Pst en Plt.

Normen en grenswaarden in Europa

Voor flicker gelden meerdere regelsets op verschillende niveaus. Het zijn normen en technische regels, geen wetten. Ze worden pas bindend via productrecht, technische aansluitvoorwaarden of contracten.

  • Kenmerk van de netspanning: de Europese norm EN 50160 (huidige uitgave 2022) beschrijft welke spanning openbare netten onder normale bedrijfsomstandigheden laten verwachten. Daarna moet Plt in elke week gedurende 95 % van de tijd hoogstens 1 bedragen. Industrienetten zijn uitgezonderd. De norm wijst er zelf op dat de waarneming subjectief is: ook onder Plt = 1 kan er klachten geven.

  • Compatibiliteitsniveau: voor openbare laagspanningsnetten wordt een compatibiliteitsniveau van Plt = 0,8 volgens EN 61000-2-2 vermeld. De D-A-CH-CZ-regels eisen dat deze waarde in geen geval wordt overschreden.

  • Afzonderlijke toestellen tot 16 A per fase: IEC/EN 61000-3-3 beperkt de storingsuitzending, gemeten aan een referentie-impedantie. De grenzen zijn Pst ≤ 1,0, Plt ≤ 0,65 en een blijvende relatieve spanningsverandering dc ≤ 3,3 %. De maximale relatieve spanningsverandering dmax bedraagt in het basisgeval 4 %, onder bepaalde voorwaarden hoger. Voor toestellen tussen 16 A en 75 A geldt IEC 61000-3-11 (aansluiting onder voorwaarden), voor grotere stromen gelden andere delen van de reeks.

  • Klantinstallaties op het net: voor Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Tsjechië beschrijven de D-A-CH-CZ-regels voor de beoordeling van netterugwerking (3e uitgave, 2021/2023) hoe netbeheerders emissiegrenswaarden voor afzonderlijke installaties vastleggen. Voor laagspanning vermelden ze als gezamenlijk toegelaten storingsuitzending van alle netgebruikers Pst = 0,8 en Plt = 0,6. Dit aandeel wordt via een verdeelsleutel over de afzonderlijke installaties verdeeld. Beoordeeld worden 95-%-waarden over een week. Geen enkele afzonderlijke Pst-waarde mag 1,3 keer de toegelaten waarde overschrijden.

  • Afbakening volgens herhalingsfrequentie: volgens de D-A-CH-CZ-regels mag een afzonderlijke installatie in laagspanning bij frequente gebeurtenissen (vanaf 0,01 per minuut) de spanning met hoogstens 3 % wijzigen. Vanaf een herhalingsfrequentie van 0,1 per minuut is bovendien een flickerbeoordeling nodig.

Belangrijk is het onderscheid tussen net- en installatiezijde: EN 50160 beschrijft de te verwachten kwaliteit van de spanning in het net. Toestel- en aansluitregels beperken daarentegen wat een afzonderlijke installatie mag bijdragen. Omdat de bijdragen van veel installaties zich superponeren, zijn de grenswaarden voor afzonderlijke installaties strenger dan de waarden voor het net als geheel. Met stijgend kortsluitvermogen moeten de toegelaten individuele waarden in openbare netten zelfs dalen, omdat bij een sterk knooppunt meestal meer netgebruikers getroffen zijn.

Afbakening ten opzichte van andere storingen

Bij een spanningsonderbreking valt de voeding uit. Een spanningsdip is een duidelijke, meestal korte verlaging, bijvoorbeeld door een netfout. Zeldzame afzonderlijke gebeurtenissen zoals een motoropstart eenmaal per dag worden beoordeeld als snelle spanningsveranderingen, niet als flicker. Harmonischen vervormen de golfvorm. Frequentieafwijkingen betreffen de netfrequentie van het hele gekoppelde systeem. Flicker beschrijft daarentegen een lokale onrust van de spanningsamplitude. Hij zegt niets over de vraag of het elektriciteitssysteem als geheel stabiel is of of er voldoende productie beschikbaar is.

Blindvermogen is niet hetzelfde als flicker, maar er nauw mee verbonden. Vooral in netten met overwegend inductieve impedantie veranderen snel wisselende blindvermogens de spanningsamplitude sterk, bijvoorbeeld bij vlamboogovens. Snelle compensatie-installaties zoals SVC of STATCOM worden daarom gericht tegen flicker ingezet.

Belang bij de netaansluiting

Alle gebruikers van een netsectie delen dezelfde spanning. Een installatie die flicker veroorzaakt, hindert daarom ook buren die er niets mee te maken hebben. De netbeheerder onderzoekt daarom vóór de aansluiting van grotere of schommelende installaties welke flickeremissie op het concrete aansluitpunt op het net toegelaten is. Daarbij tellen het kortsluitvermogen, de grootte en frequentie van de vermogensverandering, de reeds bestaande voorbelasting en het aantal overige netgebruikers. Dezelfde machine kan op een sterk industrieel knooppunt onproblematisch zijn en op een landelijke netuitloper ontoelaatbaar.

Volstaan de waarden niet, dan zijn er meerdere wegen: zachte aanloop of frequentieomvormer in plaats van directe aanloop, tragere vermogensrampen, minder frequente schakelhandelingen, een opslagsysteem om het vermogen af te vlakken, een compensatie-installatie of een aansluiting op een hoger spanningsniveau, respectievelijk een netversterking. De opties verschillen qua kosten, verantwoordelijkheid en werking. Flicker is daarom ook een criterium voor wie welke aansluitmaatregelen draagt.

Typische misverstanden

  • Flicker is niet enkel een comfortkwestie. Zichtbare flikkering is weliswaar de maatstaf van de beoordeling, maar sterke spanningsschommelingen kunnen ook gevoelige besturingen en processen verstoren.

  • De verbruikte hoeveelheid energie zegt weinig. Een toestel met een laag stroomverbruik kan door abrupt schakelen veel flicker veroorzaken. Een grote, gelijkmatig werkende verbruiker daarentegen nauwelijks. Doorslaggevend is het tijdsgedrag van het vermogen, niet de jaarlijkse energie.

  • Een Pst-waarde onder 1 garandeert geen afwezigheid van klachten, en een waarde erboven betekent niet noodzakelijk zichtbare flikkering bij elke lamp. Het kengetal berust op een genormeerde referentielamp en een gemiddelde waarnemer.

Elektrificatie en vermogenselektronica

Met warmtepompen, laadpunten, batterijopslag en PV-omvormers verandert de situatie in de distributienetten. Goed geregelde vermogenselektronica kan flicker verminderen: ze verhoogt en verlaagt het vermogen zacht, vermijdt inschakelstroompieken en ondersteunt de spanning met blindvermogen. Slecht ingestelde regelingen, gelijktijdig reagerende toestellen of oscillaties tussen omvormer en zwak net kunnen spanningsschommelingen echter ook versterken. Aansluitregels beperken daarom niet alleen het maximumvermogen, maar ook rampen, inschakelprocessen en storingsuitzendingen. Of een installatie klimaatvriendelijk of economisch is, beantwoordt nog niet de vraag of ze op het concrete aansluitpunt netverenigbaar werkt.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.