f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Flexibiliteitsmarkt

flexibiliteitsmarkt flexibiliteit Vraagrespons opslag Aggregator

Een flexibiliteitsmarkt is een georganiseerd mechanisme waarmee in tijd beperkte wijzigingen in elektriciteitsopwekking, elektriciteitsverbruik of opslag worden aangeboden, gevraagd, geprijsd en afgeroepen. Er wordt daarbij niet zomaar elektriciteit verhandeld, dus een kilowattuur op een willekeurig moment. Verhandeld wordt het vermogen om injectie of afname te verschuiven, te verhogen, te verlagen of sneller aan te passen. Dat vermogen heet flexibiliteit.

Technisch heeft een flexibiliteitsmarkt meestal betrekking op vermogen, dus kilowatt of megawatt. Daar komen een duur, een activeringstijd, een richting en vaak een locatie bij. Een batterij kan bijvoorbeeld een kwartier lang extra injecteren of stroom opnemen. Een warmtepomp kan haar verbruik verschuiven als het gebouw voldoende thermische traagheid heeft. Een industriële onderneming kan een proces eerder starten, later laten draaien of kort terugschakelen, voor zover kwaliteit, productieplanning en arbeidsveiligheid dat toelaten. Uit deze eigenschappen ontstaat een product: hoeveel vermogen, hoelang, met welke aanlooptijd, op welk netpunt en met welke betrouwbaarheid.

Daarom moet een flexibiliteitsmarkt worden onderscheiden van een gewone elektriciteitsmarkt. Op de groothandelsmarkt wordt elektrische energie voor bepaalde leveringsperioden gekocht en verkocht. Op een flexibiliteitsmarkt gaat het om de wijzigbaarheid van het afnameschema of productieschema. Een aanbieder verkoopt dus de mogelijkheid om af te wijken van een verwacht gedrag. Die afwijking moet meetbaar, contractueel geregeld en technisch afroepbaar zijn. Zonder meetconcept, referentiewaarde en duidelijke verantwoordelijkheid is flexibiliteit geen verhandelbaar goed, maar slechts een theoretisch potentieel.

Afbakening ten opzichte van regelenergie, redispatch, dynamische tarieven en capaciteitsmarkt

De term flexibiliteitsmarkt wordt gebruikt voor zeer uiteenlopende instrumenten. Daardoor blijft vaak onduidelijk welke taak een mechanisme moet vervullen. Regelenergiemarkten dienen om de frequentie te handhaven: transmissienetbeheerders verwerven daar regelvermogen (de gereserveerde beschikbaarheid) en regelarbeid (de daadwerkelijk afgeroepen energie) om kortstondige onevenwichtigheden tussen opwekking en verbruik in het hele netgebied te compenseren. Regelenergie is daarmee een bijzondere, sterk gestandaardiseerde vorm van flexibiliteitsverwerving, waarbij de precieze locatie van de installatie meestal geen rol speelt.

Redispatch dient daarentegen om netcongestie te verlichten. Netbeheerders wijzigen daarbij de werking van opwekkingsinstallaties, opslag of belastingen, zodat leidingen niet overbelast raken. Hier is de locatie doorslaggevend: een installatie kan vanuit marktperspectief goedkoop zijn en op een overbelast netknooppunt toch extra problemen veroorzaken. In Duitsland is redispatch volgens §§ 13 en 13a EnWG overwegend georganiseerd als gereguleerde ingreep met financiële compensatie en niet als vrije markt met biedingen. Het Duitse recht maakt uitdrukkelijk duidelijk dat deze instrumenten onverlet blijven ten opzichte van de marktgebaseerde flexibiliteitsverwerving op het distributienet.

Dynamische elektriciteitstarieven geven eindklanten prijssignalen die bijvoorbeeld gebaseerd zijn op beursprijzen. In engere zin vormen ze geen flexibiliteitsmarkt, zolang er geen bindende afroepbaarheid, geen toegezegd vermogen en geen netdienende sturing is overeengekomen. Een huishouden met een dynamisch tarief reageert misschien op lage prijzen, maar is daartoe niet verplicht. Voor netbeheer en bevoorradingszekerheid is dit verschil aanzienlijk.

Ook een capaciteitsmarkt is iets anders. Daar wordt de beschikbaarheid van gegarandeerd vermogen vergoed, meestal met het oog op schaarstesituaties. Een flexibiliteitsmarkt kan weliswaar bijdragen aan gegarandeerd vermogen, wanneer flexibele belastingen of opslag betrouwbaar afroepbaar zijn. Hij vergoedt echter vooral het vermogen tot tijdelijke aanpassing en niet al het loutere bestaan van een installatie.

Rechtskader in de EU en in Duitsland

Op EU-niveau verplicht artikel 32 van de Richtlijn interne elektriciteitsmarkt (EU) 2019/944 de lidstaten om een regelgevingskader te creëren. Dat moet distributienetbeheerders toestaan en stimuleren om flexibiliteitsdiensten, met inbegrip van congestiebeheer, in hun gebied te verwerven, zodat de exploitatie en de uitbouw van het distributienet efficiënter worden. Volgens de richtlijn moeten eindklanten als actieve afnemers bovendien aan flexibiliteitsprogramma's kunnen deelnemen. Met de hervorming van 2024 bevat de geconsolideerde versie bovendien een kader voor flexibele netaansluitingsovereenkomsten in gebieden met schaarse netcapaciteit. Dat is een verwant, maar zelfstandig instrument: hier wordt flexibiliteit al bij de netaansluiting overeengekomen en niet geval per geval verhandeld.

In Duitsland zet § 14c EnWG deze vereiste om voor exploitanten van elektriciteitsdistributienetten. Als zij flexibiliteitsdiensten verwerven om de exploitatie en uitbouw van hun net efficiënter te maken, moet dat gebeuren in een transparante, niet-discriminerende en marktgebaseerde procedure. De specificaties en gestandaardiseerde marktproducten worden opgesteld door de distributienetbeheerders. De Bundesnetzagentur moet ze goedkeuren of kan ze zelf bij vaststelling opleggen. Zij kan ook uitzonderingen toestaan als een marktgebaseerde verwerving economisch niet efficiënt zou zijn, de markt ernstig zou verstoren of congestie zou verergeren. Diensten volgens § 12h EnWG, dus niet-frequentiegebonden systeemdiensten, vallen hier niet onder.

Belangrijk voor de geldende stand van zaken: volgens § 118 lid 28 EnWG is de verplichting uit § 14c opgeschort totdat de Bundesnetzagentur voor het eerst specificaties heeft goedgekeurd of vastgesteld. Eind 2023 heeft de Bundesnetzagentur in haar vaststelling over § 14a EnWG uitdrukkelijk vastgesteld dat uit § 14a en § 14c geen dwingende verplichting voortvloeit om nu al regels te stellen voor een marktgebaseerde flexibiliteitsverwerving. De netgeoriënteerde sturing van stuurbare verbruiksinstallaties zoals warmtepompen en laadpalen volgens § 14a is daarom geen flexibiliteitsmarkt. Het is een verplicht sturingsregime met verlaagde nettarieven als tegenprestatie. Een gebiedsdekkende, gereguleerde lokale flexibiliteitsmarkt op het Duitse distributienet bestaat volgens deze stand van zaken niet. Daarnaast zijn er pilootprojecten en vrijwillige platformen.

Waarom flexibiliteitsmarkten in het elektriciteitssysteem belangrijker worden

Met het groeiende aandeel van windenergie en fotovoltaïsche zonne-energie verandert de opgave in het elektriciteitssysteem. Vroeger volgde de opwekking grotendeels het verbruik: centrales werden op- of afgeregeld om belastingswijzigingen op te vangen. In een systeem met meer hernieuwbare energie schommelt een groot deel van de injectie met het weer. Tegelijk stijgt de elektriciteitsvraag door warmtepompen, elektrische auto's, elektrolysers en elektrische industriële processen. Daaruit ontstaan nieuwe belastingsprofielen en nieuwe congestie.

Flexibiliteitsmarkten kunnen helpen om deze veranderingen economisch te coördineren. Bij veel zonnestroom kan het zinvol zijn om opslag te laden, warm water te produceren, elektrische voertuigen te laden of industriële processen naar voren te halen. Is stroom schaars of een netdeel zwaar belast, dan kan verbruik worden verlaagd of verschoven. Doorslaggevend is dan niet alleen hoeveel kilowattuur per jaar wordt verbruikt, maar wanneer, waar en met welk aansluitvermogen.

Bijzonder belangrijk is het verschil tussen systeembrede en lokale flexibiliteit. Een lage beursprijs wijst meestal op een groot elektriciteitsaanbod in het hele marktgebied. Hij zegt echter niet dat in elk distributienet voldoende leidingcapaciteit beschikbaar is. Een illustratief voorbeeld: in een woonwijk starten op een zonnige middag tientallen laadpalen en thuisbatterijen tegelijk, omdat de prijs daalt. Dan kan de lokale distributietransformator overbelast raken, hoewel er landelijk overvloed aan stroom is. Een flexibiliteitsmarkt die rekening moet houden met netbelangen, heeft daarom informatie over de locatie nodig en duidelijke regels over wie toegang heeft tot welke installaties. Precies dit geval – de lokale verwerving door de distributienetbeheerder – hebben de Europese en Duitse regelgeving voor ogen.

De rol van aggregatoren en meting

Veel flexibele eenheden zijn afzonderlijk te klein om rechtstreeks aan markten deel te nemen. Een elektrische auto, een thuisbatterij of een warmtepomp biedt slechts beperkt vermogen. Samen kunnen zulke installaties echter relevant worden. Een aggregator bundelt veel kleine flexibiliteiten, voorspelt hun gedrag, vermarkt ze en neemt tegenover de markt of de netbeheerder bepaalde verplichtingen op zich.

Opdat deze bundeling werkt, moeten meerdere vragen worden opgehelderd. Wie mag een installatie sturen? Hoe wordt de toestemming van de klant verkregen? Welke comfortgrenzen gelden voor warmte of mobiliteit? En hoe wordt bepaald wat er zonder afroep zou zijn gebeurd? Deze referentie, vaak baseline genoemd, is centraal voor de afrekening. Verkoopt een industriële onderneming een belastingverlaging, dan moet duidelijk zijn ten opzichte van welk verwacht verbruik die wordt gemeten. Verkeerde referentiewaarden kunnen vergoedingen uitlokken zonder dat het elektriciteitssysteem er daadwerkelijk mee geholpen is. Een voorbeeld is een kunstmatig hoog vastgelegde baseline, waarvan de verlaging dan wordt betaald.

Ook de balansverantwoordelijkheid speelt een rol. Leveranciers moeten injectie en afname van hun klanten voorspellen en in evenwicht brengen. Grijpt een aggregator op korte termijn in op het verbruik, dan wijzigt hij mogelijk de balans van een leverancier. Een draagkrachtige flexibiliteitsmarkt heeft daarom regels nodig over hoe zulke ingrepen balanstechnisch worden behandeld, vergoed en afgebakend. Technische stuurbaarheid alleen volstaat niet.

Typische misverstanden

Een wijdverbreid misverstand stelt flexibiliteitsmarkt gelijk aan opslag. Opslag is een belangrijke bron van flexibiliteit, maar niet de enige. Ook verschuifbare belastingen, regelbare opwekking, elektrolysers, warmtenetten, industriële processen en laadinfrastructuur kunnen flexibiliteit leveren. Omgekeerd is niet elke opslag automatisch systeemdienend. Gebruikt een batterijopslag uitsluitend prijsverschillen op de groothandelsmarkt, dan kan hij lokale netcongestie versterken of geen rol spelen voor de frequentiehandhaving.

Een ander misverstand bestaat erin elk technisch potentieel als beschikbare flexibiliteit te behandelen. Een elektrische auto staat weliswaar vaak vele uren stil, maar niet elk voertuig is aangesloten, niet elke gebruiker aanvaardt ingrepen en niet elke laadpaal is stuurbaar. Een warmtepomp kan verbruik verschuiven, maar alleen binnen thermische grenzen. Een fabriek kan haar belasting aanpassen, maar niet willekeurig vaak, niet zonder kosten en niet onafhankelijk van leveringsverplichtingen. Flexibiliteit heeft opportuniteitskosten, slijtage-effecten, comfortgrenzen en organisatorische randvoorwaarden.

Ook de voorstelling dat één uniforme prijs alle flexibiliteitsproblemen kan oplossen, verhult belangrijke verschillen. Prijzen kunnen gedrag coördineren als de relevante schaarste in de prijs is vervat. Veel netcongestie komt echter niet rechtstreeks tot uiting in de groothandelsprijs, omdat marktgebieden zoals de Duits-Luxemburgse biedzone groter zijn dan afzonderlijke fysieke netrestricties. Zo ontstaan situaties waarin een vanuit marktperspectief zinvolle inzet voor het net ongunstig is. Het conflict ligt daar waar technische mogelijkheid, marktregel en bevoegdheid uiteenlopen.

Institutionele en economische duiding

Flexibiliteitsmarkten raken aan de bevoegdheden van veel actoren: transmissienetbeheerders, distributienetbeheerders, leveranciers, balansverantwoordelijken, aggregatoren, installatie-exploitanten en regulatoren. Elk van deze rollen heeft eigen doelen en verplichtingen. Transmissienetbeheerders waarborgen de stabiliteit van het totale systeem. Distributienetbeheerders moeten lokale bedrijfsmiddelen binnen het toegelaten bereik houden. Leveranciers kopen energie in voor hun klanten. Aggregatoren ontsluiten flexibiliteit. Installatie-exploitanten verwachten betrouwbare opbrengsten en beperkte ingrepen.

Daaruit volgt een ontwerpvraag: wie mag flexibiliteit verwerven, volgens welke regels, met welke voorrang en met welke kostenverdeling? Gebruikt een distributienetbeheerder een belastingverschuiving om netuitbreiding te vermijden, dan heeft dat een ander nut dan een inzet voor arbitrage op de elektriciteitsmarkt. Wil dezelfde batterij aan meerdere markten deelnemen, dan moet worden voorkomen dat hetzelfde vermogen meermaals wordt verkocht. Een installatie kan meerdere inkomstenbronnen combineren, maar een bepaald vermogen in een bepaalde periode kan zij maar één keer zeker toezeggen. De afstemming tussen transmissie- en distributienetniveau is daarom een kernvraag, die het EU-recht uitdrukkelijk aanspreekt.

Economisch zijn flexibiliteitsmarkten de moeite waard wanneer ze dure alternatieven vermijden of beperken. Daartoe behoren brandstof voor piekcentrales, de afregeling van hernieuwbare energie, onnodig hoge netuitbreiding of dure onbalansenergie. Volledig vervangen kunnen ze deze maatregelen echter niet. Een elektriciteitssysteem blijft netten, gegarandeerd vermogen, beveiligingstechniek, prognoses en duidelijke verantwoordelijkheden nodig hebben. Flexibiliteitsmarkten zijn een instrument voor coördinatie, geen vervanging van fysieke infrastructuur.

De term flexibiliteitsmarkt beschrijft daarmee een bepaalde taak van de elektriciteitsvoorziening: wijzigbaarheid wordt een verhandelbare en afroepbare bijdrage. De waarde ervan ontstaat niet uit het loutere bestaan van flexibele apparaten. Ze ontstaat uit hun meetbare, betrouwbare en regelconforme inbedding in exploitatie en markt. Wie de term zuiver gebruikt, scheidt technisch potentieel van daadwerkelijk beschikbare flexibiliteit, marktprijs van netbehoefte en individuele optimalisatie van de bijdrage aan een veilige elektriciteitsvoorziening.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 12.11.2026 05:05

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.