f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Credit Risk

Kredietrisico kredietrisico tegenpartijrisico elektriciteitsmarkt Energiehandel PPA risico

Credit Risk verwijst op de elektriciteitsmarkt naar het risico dat een contractpartij haar financiële of leveringsgerelateerde verplichtingen niet volledig, niet tijdig of helemaal niet nakomt. In het Duits spreekt men meestal van Kreditrisiko of tegenpartijrisico. Het gaat niet alleen om het klassieke geval dat een bedrijf een factuur niet betaalt. Ook het economische gevolg van een wanprestatie hoort erbij: als de marktprijs intussen is veranderd, moet de overblijvende partij de ontbrekende levering, afname of indekking tegen slechtere voorwaarden vervangen.

Waar Credit Risk ontstaat

In de energiehandel ontstaat Credit Risk overal waar levering, betaling en tijd uit elkaar vallen. Elektriciteit wordt op een bepaald tijdstip geleverd, maar de contracten worden vaak lang van tevoren gesloten. Facturen worden later betaald, zekerheden voortdurend opnieuw gewaardeerd en prijsrisico's kunnen maanden of jaren bestaan. Een leverancier koopt elektriciteit in voordat de klant betaalt. Een industriële klant sluit een langlopende PPA af, waarvan de waarde met de elektriciteitsprijzen schommelt. Een handelaar houdt posities aan op de termijnmarkt, waarbij dagelijkse prijsbewegingen extra zekerheden vereisen. In alle gevallen hangt de uitvoering van een contract ervan af dat de tegenpartij solvabel en contractgetrouw blijft.

Wat wordt gemeten: exposure in plaats van openstaande factuur

Voor de risicosturing telt niet alleen het openstaande factuurbedrag, maar het mogelijke verlies op het tijdstip van een wanprestatie, de zogenoemde exposure. Die bestaat uit reeds ontstane vorderingen, dus geleverde maar nog niet betaalde energie, en de vervangingswaarde van de nog openstaande contractvolumes. Deze vervangingswaarde bepaalt men in de praktijk via een waardering tegen actuele marktprijzen (Mark-to-Market). Daarbij komt een schatting van hoe sterk de exposure tot het einde van het contract nog zou kunnen groeien (potentiële toekomstige exposure). In de kredietrisicoanalyse volgt het verwachte verlies vereenvoudigd uit de kans op wanprestatie, de exposure op het moment van wanprestatie en het verliespercentage na verwerking van zekerheden.

Een vereenvoudigd rekenvoorbeeld toont het verschil: een stadsnutsbedrijf heeft voor het komende jaar 10 GWh bandstroom tegen 80 €/MWh bij een handelaar gekocht. De handelaar valt uit op het moment dat hetzelfde jaarcontract op de markt 130 €/MWh kost. De vervangende inkoop veroorzaakt dan meerkosten van 50 €/MWh × 10.000 MWh = 500.000 €, hoewel er nog geen enkele factuur openstaat. Daalt de prijs daarentegen onder de contractprijs, dan ligt het risico omgekeerd bij de handelaar: valt het stadsnutsbedrijf uit, dan moet hij het volume goedkoper doorverkopen. Omdat de exposure met de prijs meebeweegt, wordt Credit Risk in de energiehandel meestal samen met marktprijsbewegingen beschouwd.

Afbakening ten opzichte van marktrisico en liquiditeitsrisico

Marktrisico beschrijft dat prijzen, rentes, wisselkoersen of andere marktgrootheden zich ongunstig ontwikkelen. Credit Risk beschrijft dat een tegenpartij haar verplichting niet nakomt. Beide risico's kunnen elkaar versterken: een contract kan economisch veel waard zijn, maar die waarde kan alleen worden gerealiseerd als de tegenpartij solvabel blijft. Bijzonder ongunstig is het wanneer de kans op wanprestatie van een tegenpartij juist stijgt op het moment dat ook de exposure ten opzichte van haar groeit. Men spreekt dan van wrong-way risk.

Ook liquiditeitsrisico is niet hetzelfde als Credit Risk. Het ontstaat wanneer een onderneming op korte termijn niet genoeg liquide middelen of zekerheden kan aanbrengen, hoewel zij op lange termijn solvabel zou kunnen zijn. In de energiehandel vervaagt deze grens in de praktijk gemakkelijk, want hoge margin calls na sterke prijsbewegingen kunnen de liquiditeit van een onderneming zeer snel opslorpen. Een operationeel gezonde tegenpartij kan zo struikelen over kortetermijnzekerheden. Voor de andere contractpartij is het resultaat vergelijkbaar: de nakoming wordt onzeker en een vervangende inkoop wordt noodzakelijk.

Bijzonderheden van het elektriciteitssysteem

In het elektriciteitssysteem weegt Credit Risk extra zwaar, omdat elektriciteit nauwelijks op grote schaal kan worden opgeslagen en veel contractrelaties op doorlopende nakoming berusten. Leveranciers, producenten, directe vermarkters, stadsnutsbedrijven, industrie, handelaren, verantwoordelijken voor balansgroepen en netbeheerders zijn via betalingen, afnameschema's, onbalansenergie, zekerheden en afrekeningen met elkaar verbonden. Fysiek stroomt elektriciteit volgens netwetten, niet volgens geldstromen. De economische verrekening verloopt echter via contracten en de balansgroep. Valt een partij uit, dan verdwijnt de fysieke vraag niet: andere actoren moeten bijspringen, posities sluiten of kosten dragen.

In Duitsland blijkt dit bijvoorbeeld wanneer een elektriciteitsleverancier uitvalt en zijn afnamepunten, bijvoorbeeld na opzegging van de balansgroep- of netgebruiksovereenkomst, niet meer aan een leveringscontract kunnen worden toegewezen. Voor eindafnemers op laagspanning geldt de elektriciteit dan op grond van § 38 EnWG als geleverd door de plaatplaatselijke standaardleverancier (Ersatzversorgung, noodlevering). Deze eindigt met een nieuw leveringscontract, uiterlijk echter na drie maanden. De standaardleverancier mag daarvoor afzonderlijke prijzen vragen. Voor huishoudelijke afnemers zijn de verrekende inkoopkosten beperkt tot wat een kortetermijninkoop via beursproducten zou kosten. De bevoorrading van de klanten is daarmee verzekerd, maar de meerkosten van de kortetermijninkoop ontstaan toch en worden via deze prijzen doorberekend. Voor afnemers op midden- of hoogspanning geldt deze regeling niet.

PPA en projectfinanciering

Bijzonder zichtbaar wordt Credit Risk bij langlopende leveringscontracten en PPA's. Een PPA kan de financiering van een wind- of zonnepark afdekken, omdat hij voorspelbare opbrengsten creëert. Voor de afnemer biedt hij prijsstabiliteit en vaak herkomstcertificaten. De kredietwaardigheid van beide zijden wordt daarmee onderdeel van de projecteconomie. Een financierende bank toetst niet alleen opbrengstrapporten, technische beschikbaarheid en verwachte productie, maar ook de kredietwaardigheid van de afnemer en of het contract afdwingbaar is. Een lang contract met een zwakke afnemer kan voor de financiering minder waard zijn dan een korter contract met een zeer robuuste tegenpartij. Daarom worden in PPA's vaak bankgaranties, concerngaranties of rating-drempels overeengekomen.

Instrumenten ter beperking

  • Kredietbeoordeling en limieten: interne ratings, maximumgrenzen voor de exposure per tegenpartij en concern, regelmatige monitoring en escalatieregels.

  • Zekerheden: contante waarborgen, bankgaranties, moedermaatschappijgaranties en gestort collateral. Ze beperken het verlies alleen als ze tijdig, in voldoende mate en bij wanprestatie juridisch verwerkbaar zijn.

  • Margining: doorlopende verrekening van waardeveranderingen (variation margin) en een voorafgaande zekerheidsstelling voor mogelijke toekomstige bewegingen (initial margin).

  • Netting: wederzijdse vorderingen worden met elkaar verrekend, bij close-out netting ook alle openstaande transacties bij wanprestatie. Dat verlaagt de exposure, voor zover de afspraak ook in een insolventie werkt.

  • Contractclausules: opzeggingsrechten, rating-triggers, bijstortingsverplichtingen en korte afrekencycli.

Zekerheden verschuiven echter liquiditeitsbehoefte naar de tegenpartij. Bij sterk schommelende elektriciteitsprijzen kan deze zekerheidslogica zelf een stresstest worden.

Clearing en bilaterale handel

Een clearinginstelling (centrale tegenpartij, CCP) treedt tussen koper en verkoper en wordt zo voor elke verkoper de koper en voor elke koper de verkoper. Haar hoofdtaak is volgens het EU-recht het beheersen van het risico dat een tegenpartij verschuldigde betalingen niet verricht. In de EU regelt de marktinfrastructuurverordening EMIR (Verordening (EU) nr. 648/2012) strenge eisen voor CCP's. Voor buiten de beurs verhandelde derivaten (OTC-handel) die niet centraal worden gecleard, schrijft zij risicobeperkende procedures voor, zoals de dagelijkse waardering van openstaande contracten. De individuele handelaar is bij clearing niet blootgesteld aan de wanprestatie van elke handelspartner, maar aan het regelwerk en de middelen van de clearinginstelling. Daarvoor eist de CCP dagelijkse waardering, initial margin en variation margin. Het risico verdwijnt daardoor niet: het wordt gestandaardiseerd en gebundeld, en de eisen aan liquiditeit, risicomodellen en zekerhedenbeheer nemen toe. Bilaterale contracten laten meer vrijheid van inrichting, maar vereisen een eigen kredietbeoordeling, eigen contractclausules en eigen monitoring.

Lessen uit de energiecrisis

De energiecrisis van 2022 heeft laten zien hoezeer Credit Risk en liquiditeit van prijsschommelingen afhangen. Volgens ESMA deden de sterke prijs- en volatiliteitsstijgingen op de energiederivatenmarkten de margineisen van CCP's fors toenemen. Sommige deelnemers kwamen daardoor onder liquiditeitsdruk, onder wie energieproducenten die hun toekomstige productie hadden afgedekt. De EU paste daarop onder meer de regels aan over welke zekerheden CCP's mogen accepteren. Volgens een analyse van de ECB kwam een groot deel van de extra bankkredieten aan energiebedrijven uit Duitsland, waar door de staat gegarandeerde kredietlijnen beschikbaar werden gesteld om margin calls te financieren. Tegelijk kwamen leveranciers met vastprijscontracten en onvoldoende afgedekte inkoop in de problemen. Bij later dalende prijzen kan de prikkel toenemen om dure contracten niet meer na te komen.

Wijdverbreide misverstanden

Credit Risk is niet louter een probleem van slechte kredietwaardigheid. Ook een onderneming met goede kredietwaardigheid kan bij een bepaalde contractstructuur een hoog tegenpartijrisico veroorzaken, wanneer looptijd, volume, prijsformule en zekerheden ongunstig samenwerken. Omgekeerd kan een zwakkere tegenpartij acceptabel zijn als de leveringsperiodes kort, de vorderingen beperkt en de zekerheden voldoende zijn. Bovendien is een betalingsachterstand of wanbetaling een afzonderlijke gebeurtenis. Credit Risk daarentegen is de vooraf meetbare en stuurbare mogelijkheid van een verlies daaruit. Het verbindt waarschijnlijkheid, verlieshoogte, looptijd, zekerheden en juridische afdwingbaarheid. Goed risicomanagement begint daarom niet pas bij de wanprestatie, maar al bij contractopmaak, limietverlening en prijsberekening.

Betekenis voor marktontwerp en bedrijfsvoering

Ondernemingen hebben kredietlimieten, tegenpartijbeoordelingen, risicorapporten en duidelijke verantwoordelijkheden tussen handel, verkoop, treasury, juridische zaken en risicomanagement nodig. Marktregels moeten vastleggen wanneer zekerheden moeten worden gesteld, hoe wanprestaties worden behandeld en welke gevolgen zij hebben voor verantwoordelijken voor balansgroepen en leveranciers. Te lage eisen kunnen de kosten van wanprestatie naar de gemeenschap verschuiven. Te hoge eisen bemoeilijken de markttoegang en kunnen kleinere actoren verdringen. Credit Risk toont daarmee dat contracten alleen stabiliseren als hun nakoming economisch is afgedekt: een vaste prijs of een langlopende levering is slechts zoveel waard als de tegenpartij ook onder gewijzigde marktomstandigheden daadwerkelijk kan dragen.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 18:15

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.