f97.beDE WERKPLAATS VAN ERIK SCHMIDT
← Alle begrippen

Woordenlijst · Energiesector & energietransitie

Biomassa

Biomassa Bio-energie hernieuwbare energie stuurbare opwekking duurzaamheid

Biomassa verwijst naar organisch materiaal van plantaardige, dierlijke of microbiële oorsprong dat energetisch kan worden benut. In het elektriciteitssysteem vallen hieronder vooral vaste biomassa zoals houtresten of materiaal uit landschapsonderhoud, gasvormige energiedragers zoals biogas en biomethaan, en biogene aandelen van afval. Uit biomassa ontstaat niet rechtstreeks elektriciteit. Eerst wordt er een brandstof of een brandbaar gas uit gewonnen. Dat wordt vervolgens in een centrale, een warmtekrachtinstallatie of een gasmotor omgezet in elektriciteit en meestal tegelijk in warmte. Biomassa kan worden voorgesteld als een soort natuurlijke batterij: planten slaan zonne-energie chemisch op, en die energie kan later op een gekozen tijdstip weer worden vrijgemaakt.

Welke grootheid telt, hangt af van het beschouwingsniveau. Bij de grondstof gaat het om tonnen verse of droge massa, om de stookwaarde, het methaangehalte of de beschikbare hoeveelheden reststoffen. Bij de elektriciteitsproductie tellen kilowattuur en megawattuur. Voor het systeem zijn bovendien het geïnstalleerde elektrische vermogen in kilowatt of megawatt belangrijk, de snelheid waarmee een installatie haar vermogen kan wijzigen, en de duur waarvoor brandstof of gas kan worden opgeslagen. Biomassa is daarmee tegelijk grondstof, brandstof, opwekkingstechniek en onderdeel van een waardeketen in de landbouw, de bosbouw of het afvalbeheer.

Juridische afbakening in Duitsland

Voor de ondersteuning volgens de Erneuerbare-Energien-Gesetz (EEG) bepaalt de Biomasseverordnung welke stoffen als biomassa gelden. Volgens die verordening is biomassa een energiedrager uit fyto- en zoömassa, dus uit plantaardige en dierlijke massa. Daartoe behoren ook neven- en vervolgproducten, residuen en afval waarvan de energie-inhoud uit zulke massa afkomstig is. Uitdrukkelijk genoemd worden onder meer planten en plantendelen, reststoffen uit land-, bos- en visserijbedrijven, bioafval en gas dat door vergassing of pyrolyse uit biomassa ontstaat. Ook biogas dat door anaerobe vergisting wordt geproduceerd, valt hieronder, maar met beperkingen wat het gebruikte materiaal betreft.

Belangrijk is de negatieve lijst van de verordening. Niet als biomassa in de zin van de verordening gelden onder meer fossiele brandstoffen, turf, gemengd huishoudelijk afval, afvalhout met uitzondering van industrieel resthout, papier, zuiveringsslib, bepaalde dierlijke bijproducten, loogresidu's van de celstofproductie, alsook stortgas en rioolgas. Hieruit volgt een correctie op een veelvoorkomende vereenvoudiging: rioolgas en stortgas en het biogene aandeel van afval worden in energiestatistieken vaak tot de biomassa gerekend. In de zin van de Biomasseverordening zijn zij echter geen biomassa. De EEG behandelt stortgas en rioolgas afzonderlijk. Bij cijfers en juridische vraagstukken moet daarom telkens worden aangegeven welke afbakening bedoeld is.

Daarbij komen duurzaamheidseisen op basis van de Europese richtlijn hernieuwbare energie. De Duitse Biomassestrom-Nachhaltigkeitsverordnung van 2021 koppelt het betalingsrecht onder de EEG aan aangetoonde duurzaamheid en minimumwaarden voor de broeikasgasbesparing. Zij geldt voor vaste biomassabrandstoffen in installaties vanaf 20 megawatt totaal thermisch stookvermogen, voor gasvormige vanaf 2 megawatt en voor vloeibare biobrandstoffen. Kleinere installaties vallen volgens deze versie niet onder de bewijsplicht.

Afbakening ten opzichte van bio-energie, biogas en hernieuwbare elektriciteit

Biomassa is niet hetzelfde als bio-energie. Biomassa is de stof, bio-energie is de daaruit gewonnen energie in de vorm van elektriciteit, warmte of brandstof. Biogas ontstaat door vergisting van organische stoffen en bestaat overwegend uit methaan en koolstofdioxide. Biomethaan is opgewaardeerd biogas met de kwaliteit van aardgas. Het kan in het gasnet worden ingevoed en op een andere plaats worden verstroomd.

Elektriciteit uit biomassa wordt tot de hernieuwbare energie gerekend, omdat de grondstoffen aangroeien of als reststoffen sowieso vrijkomen. Klimaatneutraal is zij daarom echter niet automatisch. Voor de klimaatbalans tellen herkomst, teelt, bemesting, transport, droging, methaanverliezen, concurrerend gebruik en de tijd tot onttrokken koolstof weer is vastgelegd. Resthout uit duurzaam beheer moet anders worden beoordeeld dan grootschalig geteelde energiegewassen op gronden die ook belangrijk zijn voor voedsel, natuurbescherming of koolstofopslag.

Betekenis in cijfers

Volgens de gegevens van de Arbeitsgruppe Erneuerbare Energien-Statistik (AGEE-Stat) bij het Umweltbundesamt werd in 2025 in Duitsland uit biomassa, inclusief het biogene afvalaandeel, in totaal 47,8 terawattuur elektriciteit opgewekt, tegenover 49,7 TWh in 2024. Dat komt overeen met ongeveer 9 procent van het bruto-elektriciteitsverbruik. Ongeveer twee derde daarvan was afkomstig van biogas en biomethaan, circa 5,4 TWh van het biogene aandeel van afval. Nog groter is het belang in de warmtesector: in 2025 leverde biomassa ongeveer 84 procent van de hernieuwbare warmte, ofwel circa 175 TWh, overwegend uit hout. Andere statistieken vermelden door andere afbakeningen deels afwijkende waarden.

Technische rol in het elektriciteitssysteem

Anders dan windenergie en fotovoltaïsche zonne-energie is biomassa een chemisch opgeslagen energiedrager. Een gasopslag bij de biogasinstallatie, een opslag van houtsnippers of biomethaan in het gasnet kan de productie in de tijd verschuiven. Veel installaties werken met warmtekrachtkoppeling en produceren dus tegelijk elektriciteit en warmte. Daarom beschrijft het elektrische rendement hun nut maar onvolledig. Wordt de warmte benut in een warmtenet, een bedrijf of een gemeentelijk gebouw, dan stijgt de totale efficiëntie aanzienlijk. Blijft zij ongebruikt, dan gaat een groot deel van het energetische nut verloren.

Bij hoge aandelen wind- en zonne-energie bepaalt de bedrijfswijze de systeemwaarde. Een biogasinstallatie die dag en nacht gelijkmatig invoedt, verdringt weliswaar fossiele opwekking, maar haar nut voor het systeem is gering. Dat nut stijgt wanneer zij bij veel zon en wind terugschakelt en bij hoge residuele belasting invoedt. Daarvoor heeft zij grotere gasopslagen, een overgedimensioneerd motorvermogen, warmteopslag, passende vergunningen en vergoedingsregels nodig die op flexibiliteit zijn gericht. Die flexibiliteit is niet gratis. Een grotere motor die slechts in bepaalde uren draait, kost per geproduceerde kilowattuur meer. Warmteleveringscontracten kunnen de flexibele bedrijfsvoering beperken. Ook de gasproductie in de vergister is slechts traag te sturen. Flexibiliteit ontstaat dus uit opslag, overdimensionering en operationele reserves, niet al uit de aanduiding „regelbaar”.

Ondersteuning en actueel rechtskader

De EEG heeft de uitbouw van biomassa in Duitsland sterk gestuurd. Eerdere vaste vergoedingen schiepen prikkels voor permanente invoeding en voor energiegewassen, vooral maïs. Latere versies voerden aanbestedingen, de marktpremie, flexibiliteitseisen en een plafond voor maïs en graankorrels in. Met het zogeheten biomassapakket werd de EEG 2023 in februari 2025 opnieuw gewijzigd. De wet ter flexibilisering van biogasinstallaties en ter zekerstelling van de vervolgsteun werd op 24 februari 2025 afgekondigd. Zij werd van kracht na de goedkeuring door de Europese Commissie op grond van het staatssteunrecht.

  • De aanbestedingsvolumes voor biomassa werden voor 2025 verhoogd tot 1.300 megawatt en voor 2026 tot 1.126 megawatt.

  • De flexibiliteitstoeslag steeg van 65 naar 100 euro per kilowatt geïnstalleerd vermogen per jaar. De vervolgsteun voor bestaande installaties werd van 10 naar 12 jaar verlengd.

  • Het toegelaten aandeel maïs en graankorrels in biogasinstallaties daalt van 35 naar 30 massaprocent vanaf 2025 en naar 25 massaprocent vanaf 2026.

  • Voor biogasinstallaties met een toewijzing in aanbestedingen vermindert het betalingsrecht bij negatieve en reeds bij zwak positieve elektriciteitsprijzen (§ 51b EEG). Gesteunde elektriciteitshoeveelheden worden bovendien begrensd via bedrijfskwartieren. Beide maatregelen moeten de productie verschuiven naar uren met hoge prijzen.

Deze regels gelden voor Duitsland en betreffen vooral biogasinstallaties. Voor houtgestookte warmtekrachtcentrales, biomethaaninstallaties en oudere installaties gelden, afhankelijk van het jaar van ingebruikname en de versie van de EEG, afwijkende bepalingen. In het individuele geval moet daarom de toepasselijke versie worden nagegaan.

Economische en institutionele situering

Elektriciteit uit biomassa heeft meestal hogere opwekkingskosten dan elektriciteit uit nieuwe wind- of zonne-installaties. De reden: biomassa moet worden geteeld of ingezameld, getransporteerd, opgeslagen, bewerkt en omgezet. Bij biogas komen substraten, vergisters, gasopwaardering, motoronderhoud en de omgang met digestaat erbij. Haar sterkte ligt daarom minder in grote hoeveelheden elektriciteit dan in een in de tijd gerichte productie en in de koppeling met warmtevoorziening, afvalverwerking en landbouw. Tegelijk komen bij biomassa veel rechtsgebieden samen: landbouw-, afval-, natuurbeschermings- en immissiebeschermingsrecht, elektriciteitsmarkt, gasnet en gemeentelijke warmteplanning. Een biogasinstallatie kan emissies uit drijfmest verminderen en flexibel vermogen leveren, maar ook druk op gronden veroorzaken. Een houtgestookte warmtekrachtcentrale kan resthout benutten, maar veroorzaakt fijn stof en stikstofoxiden en concurreert met het stoffelijke gebruik van hout.

Typische misverstanden

  • „Biomassa is klimaatneutraal.” Deze aanname kan voor bepaalde reststoffen over passende tijdsperioden bij benadering kloppen. Zij wordt onjuist wanneer emissies uit bemesting, verandering van landgebruik, transport, droging of methaanverliezen buiten beschouwing blijven. Methaan is een bijzonder sterk broeikasgas, reeds kleine lekken verslechteren de balans aanzienlijk.

  • „Biomassa kan fossiele centrales op grote schaal vervangen.” Duurzaam bruikbare biomassa is schaars. Procesbehoefte aan warmte, gebouwverwarming, brandstoffen, chemie en stoffelijk gebruik concurreren om dezelfde grondstof. In het elektriciteitssysteem is zij het zinvolst waar haar opslag- en regelbaarheid het grootste nut oplevert.

  • „Biomassa is ideale basislast.” Veel installaties draaiden historisch als basislast-installaties, omdat vaste vergoedingen dat beloonden. In middaguren met veel zonne-energie verscherpt extra invoeding echter negatieve elektriciteitsprijzen, afregeling en netcongestie. Opgeslagen gas is dan vaak waardevoller dan onmiddellijk opgewekte elektriciteit.

Bevoorradingszekerheid en systeemkosten

Biomassa kan bijdragen aan de bevoorradingszekerheid, omdat zij onafhankelijk van het weer beschikbaar is en bijvoorbeeld tijdens een donkere windstilte kan worden ingezet. Haar gegarandeerd vermogen is echter kleiner dan het geïnstalleerde vermogen, wanneer rekening wordt gehouden met de beschikbaarheid van brandstof, onderhoud, warmteverplichtingen, voorwaarden en de omvang van opslagen. In de systeemkosten werkt biomassa in twee richtingen. Haar opwekking is relatief duur. Anderzijds kan zij elders kosten vermijden, bijvoorbeeld wanneer zij pieken in de residuele belasting verlaagt, warmtenetten bevoorraadt, drijfmest en afval verwerkt of fossiele pieklastcentrales minder vaak nodig zijn. Een loutere rangschikking naar cent per kilowattuur ziet deze tijdswaarde over het hoofd. Een algemene opwaardering van elke biomassa-installatie ziet daarentegen schaarste en ecologische neveneffecten over het hoofd. Hoeveel een installatie waard is, hangt daarom af van duurzame herkomst, efficiënte koppeling van elektriciteit en warmte, flexibele werking en duidelijke regels voor concurrerend gebruik.

Bronnen

Gerelateerde begrippen

Edited by eCMS on 11.11.2026 15:55

© 2026 Erik Schmidt. All rights reserved. Quotations with a link to the source are welcome.